|
|
|
by
|
|
Leonis
Baptistae Alberti
Momus
Prooemium
Principem opificemque rerum, optimum et maximum Deum,
cum pleraque omnia admiratione dignissima ita distribuisset rebus a se
procreatis ut singulis nota aliqua praestantissimarum divinarumque laudum
obveniret, illud praesertim sibi servasse palam et in promptu est, ut voluerit
unicus admodum solusque plena et integra esse divinitate accumulatissimus. Nam
cum vim astris, nitorem caelo, orbi terrarum pulchritudinem, rationem vero atque
immortalitatem animis et huiusmodi mirifica omnia rebus singulis quasi viritim
impertiens adegisset, voluit ipse esse unus tota et integra confertus
counitusque virtute, cui penitus parem non invenias. Quae res quidem omnium esse
prima in divinitate, ni fallimur, censenda est, ut sit unice unus, unice solus.
Hinc fit ut rara omnia, quae a ceterorum similitudine
segregentur, quasi divina esse vetere hominum opinione existimentur. Namque et
monstra, portenta, ostentave et huiusmodi, quod rara evenerint, deorum religioni
apud veteres adiudicabantur. Tum et natura rerum maxima et invisa quaeque ita
cum raritate coniunxisse a vetere hominum memoria in hanc usque diem observatum
est, ut elegans grandeque nihil effingere, nisi id quoque sit rarum, novisse
videatur. Hinc fortassis illud est quod si quos praestare ingenio et prae
ceteris eo a multitudine deflectere animadvertimus, ut sint illi quidem suo in
laudis genere singulares ac perinde rari, hos divinos nuncupemus proximeque ad
deos admiratione et honoribus prosequamur natura edocti. Qua nimirum
intelligimus rara eo sapere omnia divinitatem, quo illuc tendant, ut unica atque
egregie sola a ceterorumque caetu et numero segregata habeantur.
Possem et multa repetere nullam ob gratiam habita in
pretio, nisi quod unica sint; quod, ut cetera omittam, quam multa sint apud
veteres scriptores quae probentur, si esse vulgata et trita videantur? Aut quid
erit illud quod non maxima cum voluptate admirationeque legatur, si erit
eiusmodi ut a ceteris non dico neglectum et explosum, sed parum praevisum
parumque perceptum intelligatur, ut scriptoris officium deputem nihil sibi ad
scribendum desumere quod ipsum non sit iis qui legerint incognitum atque
incogitatum?
Quae cum ita sint, non me tamen fugit quam
difficillimum ac prope impossibile sit aliquid adducere in medium quod ipsum non
a plerisque ex tam infinito scriptorum numero tractatum deprehensumque
exstiterit. Vetus proverbium: nihil dictum quin prius dictum. Quare sic statuo,
fore ut ex raro hominum genere putandus sit, quisquis ille fuerit, qui res novas,
inauditas et praeter omnium opinionem et spem in medium attulerit. Proximus huic
erit is, qui cognitas et communes fortassis res novo quodam et insperato
scribendi genere tractarit. Itaque sic deputo, nam si dabitur quispiam olim qui
cum legentes ad frugem vitae melioris instruat atque instituat dictorum
gravitate rerumque dignitate varia et eleganti, idemque una risu illectet, iocis
delectet, voluptate detineat (quod apud Latinos qui adhuc fecerint nondum satis
exstitere) hunc profecto inter plebeios minime censendum esse.
Cuperem in me tantum esset ingenii, quantum in hac
una re procul dubio difficili assequenda adhibui studii et diligentiae. Nam
fortassis essem assecutus ut apertius intelligerem versari me in quodam
philosophandi genere minime aspernando; et didici quidem ipsa ex re quantum
industriae debeatur ubi te studeas esse quovis pacto dissimilem ceteris
dignitate et gravitate servata. Sin vero a te susceperis ita scribere, ut in
rebus gravissimis tractandis nusquam a risu iocoque discedas, cum insueto tum et
digno et liberali profecto, illic plus laboris et difficultatis invenies quam
inexperti opinantur. Etenim sunt qui dum huic uni, de qua loquimur, raritati
intendunt, etsi ea dicant quae admodum vulgata et plebeia sunt, eadem tamen
quadam severitatis sumpta persona ita proferunt, ut dignissimi laude habeantur.
Nos contra elaboravimus ut qui nos legant rideant,
aliaque ex parte sentiant se versari in rerum pervestigatione atque explicatione
utili et minime aspernanda. Id quantum assecuti simus tuum erit iudicium ubi nos
legeris. Quod si senseris nostra hac scribendi comitate et festivitate maximam
rerum severitatem quasi condimento aliquo redditam esse lepidiorem et suaviorem,
leges, ni fallor, maiore cum voluptate.
Sed non erit ab re instituti nostri eo rationem
explicare, quo cum operis comprehensio fiat clarior, tum me purgem cur deos
introduxerim et quasi poetarum licentia in scribenda historia abusus sim. Nam
veteres quidem scriptores ita philosophari solitos animadverti, ut deorum
nominibus eas animi vires intelligi voluerint, quibus in hanc aut in alteram
institutorum partem agamur. Ea de re Plutonem, Venerem, Martem et caecum
Cupidinem et contra Palladem, Iovem, Herculem huiusmodique deos introduxere:
quorum hi cupiditatum voluptatumque illecebras atque labem, concitatosque
impetus ac furores, hi vero mentis robur consiliique vim significant, quibus
animi aut virtute imbuuntur rationeque moderantur, aut interea de se male
merentur, prava inconsiderataque agendo et meditando. Itaque cum sit in hominum
animis perassidua difficilisque istorum concertatio, nimirum sunt dii quales
esse et Homerus et Pindarus et Sophocles et optimi poetarum introduxere in
scaenam. Sed de his alius erit tractandi locus, si quando de sacris et diis
conscribemus.
Nos
igitur, poetas imitati, cum de principe, qui veluti mens et animus universum
reipublicae corpus moderatur, scribere adoriremur, deos suscepimus, quibus et
cupidos et iracundos et voluptuosos, indoctos, leves suspiciososque, contra item
graves, maturos, constantes, agentes, solertes, studiosos ac frugi notarem,
quasi per ironiam, quales futuri sint in vitae cursu et rerum successu, dum aut
hanc aut alteram vitam inierint; quid laudis aut vituperii, quid gloriae aut
ignominiae, quid firmitatis in republica aut eversionis fortunae, dignitatis
maiestatisque subsequatur; ut his quatuor libris, ni me laboris mei amor decipit,
cum nonnulla comperias quae ad optimum principem formandum spectent, tum etiam
non paucissima sese offerant quae ad dinoscendos mores pertinent eorum qui
principem sectantur: ni forte illud desit, quod assentatorem, quo principum
aulae refertae sunt, praetermiserim consulto. Nam illud quidem veteres poetae,
praesertim comici, abunde explicarunt. Tum et a me tantum abest ut possim quae
assentatoris sunt, ut interdum me redarguendum praebeam, qui emeritas et locis
debitas dignissimorum laudes omittam, ne mihi ipse videar id genus hominum
voluisse ulla ex parte imitari, quos penitus oderim: qui error nunc mihi habetur
tecum. Nam quis est qui in prooemiis scribendis non blandiatur, non applaudere
gestiat his ad quos scribat, ut fictis etiam collaudationibus vetere et
praescripta prooemiorum lege rem ornare ad decus ducat? Ego nudum prooemium
attuli, tuisque tantis tanquam maximis ex virtutibus nullam recensui, et feci
quod qui te meque norunt non vituperabunt. Nam et tu ex te id agis ut tua sese
virtus, fama et celebritate, per omnium aures et ora mirifice efferat
posteritatisque fructum accumulatissime consequatur: ergo aliorum ope in ea re
non indiges. Ego vero (quoad in me sit) tua et dicta et facta observans et
colligens malo te totis voluminibus amplecti atque cupidis litterarum
commendare, ut habeant quem egregie imitentur, quam levi (ut ita loquar)
congratulatione permulcere.
Sed de his hactenus. Ceterum cum nos per otium
legeris et tibi inter legendum res ex desiderio meo, tua pro expectatione,
successerit, totiens congratulabimur quotiens incideris ut rideas. Et utinam tam
saepe eveniat ut sales et inventorum formas admireris, quam non interraro
dabitur ut rideas iocos et comitatem quibus haec historia refertissima est. Ergo
lege vel maxime ut ipsum te recrees, proxime ut faveas et studiis et
lucubrationibus nostris volens ac lubens. Sis felix.
Liber
primus
Mirabar si quando apud nos humiles mortales in vita
degenda pugnantem aliquam et inconstantem rationum iudiciorumque vigere
opinionem intelligebam: sed cum superos ipsos maximos, quibus omnis sapientiae
laus attributa est, caepi animo accuratius repetere, destiti hominum ineptias
admirari. Nam apud eos repperi varia et prope incredibilia esse ingenia et mores:
alios enim sese habere graves et severos, alios contra exstare leves et
ridiculos, aliosque deinceps ita esse a ceteris dissimiles, ut vix esse ex
caelicolarum numero possis credere. Qui tamen cum ita sint, cum longe moribus
inter se dissideant, neminem tamen seu apud homines seu apud superos reperias
ita singulari et perversa imbutum natura, cui non alium quempiam multa ex parte
comperias similem praeter unum deorum, cui nomen Momo. Hunc enim ferunt ingenio
esse praeditum praepostero, mirum in modum contumaci, naturaque esse
obversatorem infestum, acrem, molestum, et didicisse quosque etiam familiares
lacessere atque irritare dictisque factisque, et consuesse omne studium
consumere ut ab se discedat nemo fronte non tristi et animo non penitus pleno
indignatione. Denique omnium unus est Momus qui cum singulos odisse, tum et
nullis non esse odio mirum in modum gaudeat. Hunc memoriae proditum est ob eius
immodestam linguae procacitatem ab vetere deorum superum caetu et concilio
omnium conspiratione et consensu deiectum exclusumque fuisse, sed inaudita
pravitate ingenii et pessimis artibus tantum valuisse, ut potuerit superos omnes
deos omneque caelum et universam denique orbis machinam in ultimum discrimen
adducere. Hanc nos historiam, quod ad vitam cum ratione degendam faciat,
litteris mandare instituimus. Id ut commodius fiat, repetenda prius est quaenam
causa et modus extrudendi in exilium Momi fuerit; post id reliquam historiam
omnium variam et non minus rerum dignarum maiestate quam iocorum venustate
refertissimam subsequemur. Nam cum Iuppiter optimus maximus suum hoc mirificum
opus, mundum, coaedificasset, et eum quidem esse quam ornatissimum omni ex parte
cuperet, diis edixerat ut sua pro virili quisque in eam ipsam rem aliquid
elegans dignumque conferret. Iovis dicto certatim paruere superi: idcirco alii
alias res, alii hominem, alii bovem, alii domum, singulique praeter Momum
aliquid muneris Iovi non ingratum in medium produxere. Solus Momus, innata
contumacia insolescens, nihil ab se fore editum gloriabatur, et in tanto aliorum
tanquam communi producendarum rerum studio sua in pervicacia summa cum voluptate
perseverabat. Tandem cum plurimi maximopere ex eo expostulassent ut Iovis
gratiam et auctoritatem modestius consultiusque coleret, non quod illorum
suasionibus aut monitis moveretur, sed quod assiduas monitiones, hortationes
precesque multorum nequiret sine stomacho diutius ferre, aspero, ut semper,
supercilio, "Vincite" inquit "molesti: abunde quidem vobis
satisfaciam". Inde igitur rem se dignam excogitavit. Universum enim
terrarum orbem cimice, tinea, fuconibus, crabronibus, statanionibus et eiusmodi
obscenis et sui similibus bestiolis refertissimum reddidit. Ea res primum apud
caelicolas ridiculo haberi, ioco ludoque accipi. Ille indigne ferre quod non
exsecrarentur, verum gloriari suo secum facto et passim aliorum munera improbare,
munerum auctores vituperare: denique universorum odia dictis factisque in dies
magis ac magis subire. Erat inter ceteros celebres opifices deos magna in
admiratione suorum a se conditorum munerum Pallas quod bovem, Minerva quod domum,
Prometheus quod hominem effecissent; proxime ad hos accedebat ut belle dea Fraus
fecisse videretur quod muliebres mortalium adiecisset delitias, artesque
fingendi risumque lacrimasque. Etenim hos praesertim cum ceteri dii laudibus
extollerent, solus Momus vituperabat: aiebat enim utilem quidem esse bovem et ad
fortitudinem aeque atque ad laborem satis comparatum, sed non suo decentique
loco fronti fore oculos adactos, quo fiat ut cum pronis cornibus oppeteret,
oculis ad terram destitutis, non destinato et praefinito loco liceat ferire
hostem, et ineptam procul dubio fuisse artificem, quae non summa ad cornua vel
unum saltem oculum imposuisset. Domum itidem asserebat nequicquam esse tantopere
approbandam uti ab imperitis diis approbabatur, quandoquidem nullos currus
subegisset, quo malo a vicino in pacatius solum posset trahi. At hominem quidem
affirmabat quippiam esse prope divinum; sed, si qua in eo spectaretur formae
dignitas, id non auctoris inventum, sed ab deorum esse ductum facie. In eoque
opere illud tamen stulta videri commissum ratione, quod intra pectus mediisque
in praecordiis homini mentem abdidisset, quam unam suprema ad supercilia
propatulaque in sede vultus locasse oportuit. Ceterum apud se nullius probari
aeque atque Fraudis deae ingenium: eam enim adinvenisse quo pacto, pulchra
Iunone abdicata, sese pellicem deorum regi subigat; amatorem esse Iovem et
facile delicatam ornatamque virginem appetiturum; futurum hinc ut irata ob eam
iniuriam coniuge et thoros iugales dedignante, doli artifex dea mulierosi
principis gratiam aucupetur; quod si sapiat Iuno, si suos amores integros
perennesque velit, ex deorum caetu deam Fraudem sibi ducat exterminandam. Haec
Momus dicere adversus Fraudem usurpabat, tametsi deam ipsam amabat perdite: sed
quod suspicionibus amoris per id tempus dissidebat, criminose iracundeque magis
iactabat quam esset par, ut iam tum hinc acerba istiusmodi lacessita iniuria dea
suas omnes decreverit curas et cogitationes ad sui vindictam prosequendam
exercere. Itaque, ut pulcherrime ingrato amanti pro meritis referret, suis freta
artibus, in gratiam volens ac lubens cum Momo rediisse simulat: frequens ideo
una esse, crebros cum illo trahere sermones, dicenti ultro omnia assentiri,
petenti obsequi. Subinde credulo amanti futilia quaedam commentitiaque secreta
aperire consiliumque suis in agendis rebus ficta fide poscere, ac modo veris
modo falsis verbis unis atque item alteris diis inflexo diductoque sermone
obtrectare ut procacem ad obloquendum illiceret; postremo nihil praetermittere
quo illi esse in tempore nocua egregio aliquo malo posset. His artibus multa ab
inconsulto et incaute confabulanti extorserat, quae quidem ad eos ipsos quos id
gravate ferre arbitrabatur detulerat, ea spe ut, multorum in unum Momum invidia
odiisque citatis, ad hostem obruendum impetu et manu firmiori attemperate
irrumperet. Dederat praeterea operam Fraus dea ut per varios interpretes crebre
in dies multorum adversus Momum querimoniae exporgerentur Iovi, et quo omnem ab
se istius malivolentiae suspicionem amoveret, si quando de Momi nequitia se
coram sermo habebatur, quasi pro amoris officio patrocinium praestare se
assimulabat, et pluribus verbis, sed frigidula oratione Momum omnibus
accusantibus et omnium sententiis damnatum defendebat, inquiens Momum quidem
esse mente alioquin non pessima, sed animo fortassis immoderate libero: eaque re
videri lingua esse dicaciori et intemperatiori quam sit. Interea totis oculis et
auribus evigilanti deae accommodissima laedendi occasio oblata est. Nam aegre
ferentibus diis novum alterum deorum genus, homines, procreatum esse, et eos
quidem aura, fontibus, domo, floribus, vino, bove et huiusmodi delitiis multo
ferme quam superos esse beatiores, Iuppiter optimus maximus, quod caelicolarum
benivolentia suum sibi regnum vellet communire, quae suae fuere partes, huic se
rei probe provisurum pollicitus est, et daturum se operam asseruit ut superum
nullus posthac sit, quin se deum malit esse quam hominem. Ergo in hominum animos
curas metumque iniecit, morbosque et mortem atque dolorem adegit. Quibus
aerumnis cum iam adeo essent homines longe deteriori in sorte quam bruta
animantia constituti, non modo deorum erga se invidiam extinsere, verum et sui
misericordiam excitavere. Accessit ut gratificandi studio Iuppiter caelum ornare
latissime aggressus sit: caeli enim domicilia constituit eaque multis variisque
signis, auro ac gemmis, omnique denique copia delitiarum pulcherrime distinxit.
Demum haec diis Phoebo, Marti, Saturno patri, Mercurio, Veneri, Dianaeque ultro
elargitus est, et quo laetam dehinc et omnibus caelicolis gratam
acceptissimamque suam tyrannidem curis vacuus ageret, munia, magistratus
imperiaque in quos visum est impertitus distribuit. Et inprimis Fato deo, ad res
curandas agendasque omnium solertissimo, semper agenti, nunquam otioso, nihil
per ignaviam, per inertiam praetereunti, nihil precibus aut praemiis a vetere
more, a legitimisque institutis deflectenti, volvendorum orbium curam summamque
ignium potestatem legavit, concione habita, qua in concione illud iterum atque
iterum affirmavit, sese otii esse cupidissimum, ac rerum quidem regni aliud
nihil sibi esse relictum velle, quam ut una cum reliquis diis integra voluptate
ex animi libidine frueretur. Suorum vero erga deos meritorum hoc satis sibi
videri praemium, si per eorum mansuetudinem dabitur ut possit vitam degere curis
vacuam atque liberam.
Hic locus admonet ut quando summam ignium potestatem
Fato datam diximus, quinam ipsi ignes et quaenam sit ea potestas referam. Est
apud superos sacer aeterno ab aevo ductus focus, cui quidem cum cetera, tum
illud insit admirabile, ut nulla substituta materia nulloque liquore subfuso
sese confovens perpetuis lucescat flammis: quin et huiusmodi est, ut quibus
adhaeserit rebus, eas quoad una constiterit immortales incorruptibilesque reddat.
Sed si ex eo foco sumptas flammas crassis liquentibusque rebus terrenis adegeris,
sponte sua diffluent ad pristinamque sedem, ni assiduis flatibus celerique motu
exagitentur, dilabentur. Accedit quod solis in villis mapparum quas dea Virtus
contexuit sacer ipse ignis vigeat. Isthoc sacro ex foco hausta flammula ad
summum frontis verticem quibusque deorum illucet, atque ea quidem in diis hanc
habet vim, ut ea conspicui in quas velint rerum formas sese queant ex arbitrio
vertere, quod ipsum plerique maximorum deorum effecere, alii in aureum imbrem
cygnumve, alii aliud in animans sese, prout sua tulit libido, convertentes. Hoc
ex foco cum Prometheus radium subripuisset, ob perpetratum sacrilegium ad
Caucasum montem fixum relegarunt. Quae cum ita res sese haberet, cum is focus ad
tantas res agendas esset commodus, cavere superi, magistratu ignium creato, ne
huiusmodi furta posthac ullius audacia temeritateve possent perpetrari.
Haec de ignibus hactenus dicta sint, ad rem redeo.
Itaque tantis ab Iove exhibitis donis caelicolae, pro insigni suscepta
munificentia, ordinibus confluebant iamque universa immortalium multitudo
incredibilem prae se alacritatem ferens ad regiam convenerat habitura gratias
Iovi. Eoque loci quisque certatim maximis laudibus rem prosequi aggrediebatur:
recte enim pieque optimum principem Iovem pro sua prudentia caelicolarum ordini
providisse uno ore affirmabant. Solus Momus, vultu tristi, gestu moroso
alteroque sublato supercilio, hunc atque hunc ad congratulandum properantem
torvo obliquoque lumine despectabat. Sensit illico perfida dea, unicum erga
inimicum intenta, Momum esse animo in Iovem subinfenso. Idcirco suas ad artes
conversa quae opus facto sint parat: Temporis enim dei filiam Verinam, Iovisque
pellicem Profluam, quam eandem nympharum esse alumnam praedicant, proximam post
ad convivalem aram, ad quam fortassis adhaerebat Momus, collocat iubetque uti
assideant humo et aliud inter se dissimulantes latitent. Iovis enim causa parari
quae sic parentur: proinde rem sedulo exequantur et tacite quae illic dicentur
auscultent atque adnotent. Compositis insidiis, dea vultu hilari ad amantem
propius accedit; salutant mutuo sese; post id, cum paululum Fraus obticuisset,
mox contracto supercilio "Et quidnam" inquit "mi Mome? Num et tu,
ut videor videre, de Iovis in superos merito secus atque vulgus hoc imperitum
sentis? Ne vero eadem una mecum de hisce rebus statues? Non ausim ea cuiquam
profiteri quae sentio, ni forte uni tibi, quem aeque atque hosce oculos meos
diligo. Verum quid me celem apud te, a quo me intelligam in amore ita accipi
prope ut merita sum mea simplicitate et fide? Hei nos infelices, qui quidem huic...
Sed de his alias. At pulchra esse opera Iovis non inficior, tametsi meminisse
deceat quaeque princeps maximorum deorum aggrediatur ea esse omnia oportere ita,
ut nihil supra et nihil aeque. Rectius pro tua prudentia tu quae dixisse velim
intelligis, quam a me explicentur". Haec dea. Tum Momus "Profecto"
inquit "sentis uti res est. Sed nondum satis apud me constat stultine sint
ea principis opera magis an ambitiosi". Hic dea subridens: "Et quid
tum" inquit "utrumque, illi forte si adsit non vitium, inquam, sed
consilium?". Tum Momus "Consiliumne" inquit "tu id quod
meram sapiat stultitiam nuncupas? En bene constitutam rerum agendarum rationem!
Loquar quae me decere arbitrer. O quam commodius cum deorum republica ageretur,
si maturius consilia pensitarentur! Neque enim sat est principem praesenti
libidini prospexisse, ni et quae futura sint ita utramque in partem perpenderit
atque adduxerit, ut non aliena posthac, sed sua praesertim sibi vivendum sit (ut
aiunt) quadra. Vel quid hoc dementiae deorum regi incessit? Scilicet tum primum
maiorem in modum gaudebat Iuppiter optimus maximus homines factos esse, ut
haberet quos nobis superis, seu iure seu iniuria succensus, aemulos ad invidiam
obiectaret; post, ubi antiquius duxit veteribus incolis quam adventitiae
mortalium deorum multitudini superas patere sedes, illic homines habere sibi
voluit, in quos suos irarum aestus ex animo profunderet, in quos ut immani
saevitia grassaretur. Hinc fulgura, hinc tonitrua, hinc pestes et quod durius
intolerabiliusque est miseris hominum animis, curas metusque et quaecumque
excogitari fingique possint mala, ingessit atque in unum accumulavit. Alia ex
parte, si certare adversus mala pigeat, miseris reliquit, quo se ex crudeli
hoste munitissima tutissimaque recipiant in castra, mortem; sin vero certare
iuvat, o inconsulte Iuppiter, qua te et iratum et armatum deorum principem
superent, homunculis non ademisti patientiam! De orbium igniumque provincia quid
est quod sine commiseratione iam iam nostrorum impendentium malorum referam?
Quis tam vecors, tam obtusi exstat ingenii quin istuc mentem adhibens intelligat
non defuturum ut nullis magis quam te auctore, o Iuppiter, tuique ipsius
proditore pereas? Tune Fato tantam vim et potestatem agendarum rerum tanta cum
volubilitate coniunctam dedisti? Quod si semper, ut caepere, novas res cupere et
posse astrorum orbiumque ductores non desistent, quis hoc non perspicit futurum,
ut olim quempiam alium superis daturi sint regem?". "Hen" inquit
hic Fraus "regemne?". "Quidni?" inquit Momus "An tu
Iovem alium esse quam deum reris, quod deorum sit rex?". "Mihi quod
autumas" inquit Fraus "fit non iniuria verisimile. Verum et quisnam
tanto imperio dignum se, etiam iubentibus fatis, deputet?". "O te
ridiculam!" inquit Momus "Tamne esse deos omnes animis modicos et
pusillos censes, ut non aliquem invenire credas, qui imperandi oblatam sortem
non recuset?". "Te quidem" inquit Fraus "etsi maxima quaeque
mereri deputem, tamen est aliquid tanta in re, quo te quoque posse commoveri
arbitrer. Sed quidnam tum? Nos vero quanti voles esse apud te, si forte dabitur
ut imperes?". "Mihi tu" inquit Momus "altera eris Iuno".
Hic Fraus caepit collacrimari: "Atqui nimirum" inquit "cui prae
libidine quae velit liceant, huic nihil diutius cordi est. Aliam tibi reperies
amatam, Mome: tibi Fraus, quae te misere amet, erit fastidio". His et
plerisque huiusmodi ultro citroque dictis, coegit Fraus iurare amantem, ipsa in
ara, sese cum factus forte deorum fuerit rex Fraudem Iunonis loco habiturum.
Post haec ad dearum caetum victrix rediens Verinam et Profluam arbitras bene et
docte subornat quibus verbis, quo gestu, qua hora ad Iovem quicquid ad aram ex
insidiis audissent referant.
Fiunt omnia ex sententia: atroci ergo ad se delata
amittendi regni suspicione commotus Iuppiter, quod iam pridem aliorum causa
esset, erga Momum occulte factus iratior. Nunc suis rationibus quantum
coniectura prospiceret paratum adversarium intuens, sese acerbum iniuriarum
vindicem exhibuit. Irato Iove omnia atque omnia contremuere: obstupuere superi.
Cogitur frequens deorum senatus: iubentur Proflua dea, nympharum alumna, et
Verina, Temporis filia, testificari quae a Momo dicta nuper ad aram subaudissent.
Instituebat deum pater et hominum rex Iuppiter solemni more diem reo dici,
constitutisque iudicibus audiri causam, legitimoque iudicio litem percenseri.
Sed tum totis ab subselliis una omnium eademque repente oborta vox publicum
odium Momum maiestatis teneri acclamavit: io, prehendendum sceleris obnoxium!
Io, et Promethei loco vinciendum! Tanta inimicorum conspiratione tantisque in se
unum insurgentibus irarum procellis Momus animis prostratus et trepidans fuga
sibi consulendum statuit. Eridanum caeli fluvium citato gradu fugiens petebat,
quo inde sumpto navigio secundis aquis ad nostras hominum regiones applicaret.
Sed, dum ab insequentium strepitu sibi cavisse properat, in voraginem multo
hiatu praeruptam, quae quidem caeli puteus dicitur, incautus corruit: illinc,
amisso flamine deorum insigni, in solum etruscum quasi alter Tages irrupit. Eam
gentem religioni maiorem in modum deditam offendit: suas idcirco primas suscepit
partes idque sibi unum indixit fore negotium, vindictae gratia Etruriam ab
deorum cultu ad se observandum imitandumque abducere. Itaque nullum erat uspiam
deorum commissum flagitium in eam diem, cuius Momus diligentissimus exquisitor
non meminisset codicibusque adnotasset. Ergo obscenas quasque superum fabulas,
desumpta poetarum persona, seriove iocove ad multitudinem decantabat. Iovis
audiebantur in scholis, in theatris, in triviis adulteria, stupra turpiaque
amoris furta; tum et Phoebi et Martis et horum et item horum superum nefanda
facinora vulgo asseverabantur. Denique veris falsa miscebantur et vulgatorum in
dies scelerum numerus et fama multo excrescebat, ut iam deorum dearumque caput
nullum non incestum flagitiisque perditum haberetur. Post id, philosophantis
persona sumpta, ut erat barba promissa, torvo aspectu, hispido supercilio, truci
nutu et gestu, ut ita loquar, fastuoso, per gymnasia non sine multorum corona
concionabundus disceptabat deorum vim aliud nequicquam esse quam irritum et
penitus frivolum superstitiosarum mentium commentum; nullos inveniri deos,
praesertim qui hominum res curasse velint, vel tandem unum esse omnium
animantium communem deum, Naturam, cuius quidem sint opus et opera non homines
modo regere, verum et iumenta et alites et pisces et eiusmodi animantia, quae
quidem consimili quadam et communi facta ratione ad motum, ad sensum, ad seseque
tuendum atque curandum consimili oporteat via et modo regere atque gubernare;
neque tam malum comperiri Naturae opus, cui non sit in tanto productarum rerum
cumulo ad reliquorum usum et utilitatem accommodatissimus locus: fungi idcirco
quaecumque a Natura procreata sint certo praescriptoque officio, seu bona illa
quidem, seu mala pensentur ab hominibus, quandoquidem invita repugnanteque
Natura eadem ipsa per se nihil possint. Multa pensari peccata opinione, quae
peccata non sint; ludum esse Naturae hominum vitam. Itaque his dicendi
rationibus plerosque mortalium moverat Momus ut iam intermitti sacrificia et
solemnes antiquari cerimoniae deorumque cultus passim apud mortales deseri
occiperent. Id ubi a superis cognitum est, fit ad Iovis regiam concursus. Actum
de rebus suis queruntur, opem auxiliumque mutuo (ut fit in perditis rebus) alter
ab altero exposcunt, iamque se prospicere affirmant, sublata apud homines
opinione deorum et metu, nequicquam esse quod se amplius deos deputent. Interea
Momus vindictas acrius prosequi, et omnium philosophantium scholas disputando
incessere non desistebat. Disputanti deo iam tum seu invidia seu garriendi
cupiditate catervae occurrebant philosophorum; etenim cominus eminusque circum
astabant, interpellabant, vexabant. Momus vero acer, durus, omnium impetum magis
pervicacia quam iustis viribus solus sustinebat. Alii praesidem moderatoremque
rerum unum esse aliquem arguebant; alii paria paribus, et inmortalium numerum
mortalium numero respondere suadebant; alii mentem quandam omni terrae
crassitudine, omni corruptibilium mortaliumque rerum contagione et commercio
vacuam liberamque, divinarum et humanarum esse rerum alumnam principemque
demonstrabant; alii vim quandam infusam rebus, qua universa moveantur, cuiusve
quasi radii quidam sint hominum animi, Deum putandum asserebant; neque magis
inter se varietate sententiarum philosophi ipsi discrepabant, quam uno instituto
omnes una adversus Momum sese infestos variis modis obiiciebant. Ille, ut erat
in omni suscepta controversia pervicax, suam durius tueri sententiam, negare
deos, ac demum falli homines, qui quidem ob istum, quem caelo spectent,
conversionum ambitum moti, praesides deos ullos praeter Naturam putent. Naturam
quidem ultro ac sponte suesse erga genus hominum innato et suo uti officio,
eamque haud usquam egere nostris rebus, sed ne eam quidem nostris moveri
precibus; ac demum frustra eos metui deos qui aut nulli sint, aut si sint
nimirum suapte natura benefici sunt.
Disceptantium philosophorum tumultu perciti superi,
unde a caelo exaudiri voces possent ad rem spectandam accursitarant suspensique
animis disputationis eventum exspectabant, nunc Momi responsis tristes, nunc
philosophorum vocibus laeti. Etenim philosophi adversus Momum concitati, natura
ambitiosi, mente arrogantes, usu vehementes, uti erant, altercatores,
pertinacius instabant, urgebant, neque interdum convitiis parcebant: hinc ad
maledicta utrinque prorumpere. Postremo ardescente rixa pugnis, unguibus,
dentibusve obstinatum garrientis Momi os obtundere lacerareque prosecuti sunt.
Tumultum supervenientes nonnulli proceres sedavere. At Momus horum ipsorum fidem
opemque implorans dimidia deperdita barba foedatos vultus ostentabat; eam enim,
dum circum hostium manibus obvallatus oppressusque fugam meditaretur et cubito
et umbone validus hunc atque hunc deturbasset, pusillus quidam cynicus
trepidantis Momi ab collo pendens morsu barbam decerpserat. Proceres tantam
barbato homini illatam iniuriam prae se moleste ferre, sceleris auctores
quaeritare, sed circumstrepentium philosophorum vocibus Momum accusantium satis
explicite exaudiri homo nemo narrans poterat. Tandem, tota intellecta historia,
ubi pusillum eum cynicum demorsorem adductum reum conspicati sunt, et hominem
accepto pugno commaceratis oculis obscenum et inter conandum loqui maximis
screatibus demorsae vorataeque barbae pilos expuentem intuentur, mutuo risere
atque re neglecta despectaque abiere.
Superis id ad maiestatem deorum conducere nequicquam
visum est, ut discant homunculi in quemquam divorum tametsi consceleratissimum
atque penitus incognitum inferre manus. Alia ex parte prospiciebant non
defuturum quin propediem, Momo, ut caeperat, vindictam prosequente plebeque
ignara et credula assentiente, prisci gentium ritus et iusta diis sacra
labefactata obliterarentur. Coacto ea de re senatu deorum, duae proferebantur
sententiae. Una erat, in quam quidem pedibus ibant cuncti, ut ad superum
dignitatem auctoritatemque revocandam grati aliqui acceptique hominibus
mitterentur, qui apud mortalium animos quovis argumento in integrum statas
veteres cerimonias ac venerationem deorum restituerent atque refirmarent. Altera
erat sententia, in qua variabatur, sed primarios habebat auctores, ut Momus,
cuius iam tum mores caelicolis omnibus essent cogniti, revocaretur: plus enim
detrimenti ex illius exilio divorum ordini redundaturum quam si garrulum
blatteronem, cui nulli amplius credituri sint, domi continuerint; quod si Momi
poena delectentur, esse quidem genus exilii deterrimum ita inter suos versari ut
omnibus invisus atque infensus sit. Tandem ex Iovis senatusque decreto Virtus
dea, quod et aspectus maiestate et apud mortales auctoritate plurimum valeret,
ad terrarum incolas, veluti in provinciam, summa cum imperii potestate
demittitur mandaturque ut provideat ne quid deorum respublica detrimenti
patiatur. Dea proficiscente universi ordines comitandi gratia frequentes adfuere;
tum et singuli senatores caelicolae, prout necessitudine aut familiaritate apud
proficiscentem valebant, solliciti admonere, hortari rogareque ut quibus possit
artibus communi in periculo publicam ad salutem advigilet detque operam ut cuius
ope deorum flamines exstarent, eius cura et diligentia sacrosancta immortalium
maiestas tueretur. Illa, optimam de se spem in tanto deorum discrimine pollicita,
quantum ex tempore captari afflictis rebus consilii potuit, mature inivit.
Quatuor deae Virtutis filii aderant adolescentes, formae venustate indolisque
gratia et vultus proceritate morumque praestantia facile principes caelicolarum
iuventutis; hos laute ornatos secum dea proficiscens ducit, per quos, sin aliter
nequeat, deorum veteres hospites, proceres mortalium heroasque, quos esse
pulchrorum amatores meminerat, moveat: tanti erat Momi conatus velle evertere!
Eccam igitur deam quadrato reptantem agmine: hinc Triumphus, hinc Trophaeus duo
Virtutis mares liberi praetextati praeibant; Virtus mater subinde media
subsequitur; matrem deam binae item puellae filiae Laus atque Posteritas
consequebantur. Deorum numerus ad septimum usque lapidem longo ordine confertim
deam egredientem comitati sunt. At legati illic nubem candidissimam omnium
conscenderunt, qua quidem per aethera proclive labentes ad terras delati
devenerunt. Hac Virtutis profectione dii plurimum recreari toto caelo professi
sunt: neque defuturum arguebant quin, tam praeclaris fulta coadiutoribus, dea
violatam caelicolarum maiestatem ab impuri facinorosissimique Momi iniuriis
esset vendicatura. Dea ut primum appulit ad terras, mirabile dictu quantum
universa terrarum facies plausu laetitiaque gestiret! Sino quid aurae, quid
fontes, quid flumina, quid colles adventu deae exhilarati sint. Videbas flores
vel ipso praeduro ex silice erumpere praetereuntique deae late arridere et
venerando acclinare, omnesque suavitatum delitias, ut odoratissimum id iter
redderent, expromere. Vidisses et canoras alites prope advolitantes circum
applaudere pictis alis, motuque vocis deos hospites consalutare.
Quid multa? Omnium mortalium oculi divinos ipsos ad
vultus contuendos intenti haerebant. Multi spretis officinis tantum adventantium
specimen diutius contemplaturi iterum atque iterum sectabantur; nonnulli inter
sectandum prae admiratione obstupescebant, quoad prope attoniti redditi
haerebant. Undique confluebant ex vicis, ex angiportibus et matres et nurus et
senes et omnis aetas, et quinam hospites et quid sibi velint inscii mutuo ab
insciis sciscitando fatigabantur. At dea, composito gradu et vultu, multa prae
se ferens admixtam cum dignitate facilitatem, lento motu laetoque supercilio
salutatrix per militarem viam ad gymnasium, inde ad theatrum, postremo in aedes
Publici Iuris hominum subingressa constitit.
Senserat Momus advenisse deas, sed partim odio deorum
taedioque rerum suarum e conspectu diffugiebat, partim, quod procul visam Laudem
Virtutis filiam, omnium pulcherrimam, ardere incepisset, seductus sectabatur.
Atque, ut erat ingenio suspiciosissimo, sua fuisse deas causa demissas
interpretabatur, et curis plenus varia intimo pectore consilia volvebat.
Veniebat in mentem quid sibi esset cum iratis divis causae. Senserat apud quod
divertisset mortales molto <magis> quidem quam possis credere truces et
truculentos; deos alia ex parte meminerat solere flecti precibus. At deorum
legatum congredi haud putabat fore utile exuli, ni forte id multa fiat cum
significatione animi penitus deiecti atque demissi, et supplicem praebere se
Momus omnino ab suo instituto esse alienum statuebat, neque inveniebat quo pacto
sibi ipse imperaret ut acris, austeri semperque infesti improperatoris personam
poneret, quam quidem dudum susceptam aeterna pervicacia servasset. Alia ex parte
metuebat ne deam ipsam, alioquin facilem et mitem, sibi exasperatam redderet sua
contumacia, et convenire suis rationibus intelligebat hanc ab se fore non
alienam, a qua aliquid opis consiliique sua in causa esset impetraturus.
Accedebat eo novissimus erga Laudem initus amor. Tandem in hoc irrupit consilii,
ut deam sibi conveniendam duceret. Itaque sese dictis castigans "Ponendi
nimirum" inquit "sunt miseris, o Mome, fastus, servandaque rebus
felicioribus gravitas; satis pro decore fiet, Mome, ubi te, quoquo id queas
pacto, ex infimo abiectoque loco in pristinam dignitatem vendices. Neque tu hoc
putato dedecere, cum agas ut quae agas deceant. Nam est quidem sapientis parere
tempori, quin et assentando supplicandove conferet ad res maiores capessendas
aditum parasse Momo. Dices: esse nequeo non Momus; nequeo non esse qui semper
fuerim, liber et constans. Esto sane: ipsum te intus in animo habeto quem voles,
dum vultu, fronte verbisque eum te simules atque dissimules quem usus poscat. Et
tuam, qui tam belle id possis, et illius, qui id non recuset, rideto
ineptias".
Huiusmodi secum versans Momus, cum propius
accessisset ad templum, tam repente tantam illuc accursitasse multitudinem
tamque varios illic ludorum conari apparatus demiratur. Namque inter divas
puellas ingenio erat Laus levissimo et oculorum flagrantia propemodum immodesta,
iamque ut se appeterent illexerat complurimos, quorum catervis circum
adventantibus divae pene obsidebantur. Etenim alii fidibus, cantu, saltuve, alii
palaestra, alii opum divitiarumque ostentatione, denique quisque qua plurimum
posset polleretque re placere Laudi puellae adoriebatur. Lasciva Laus omnibus,
ac praesertim iis qui lauta praestarent veste, amoenam offerre se quantis
poterat artibus, matre non recusante, elaborabat.
Tantos Momus offendisse rivales aegre ferebat. Sed,
qua de re advenisset sollicitus, quendam ex proxima taberna emittit, qui Virtuti
deae nuntiet esse aliquem suae gentis, Momum, qui se non invitas percupiat
adire: metuebat enim ne, si non tentata et cognita deae in se gratia adivisset
exclusus multitudini ludibrio haberetur. At Virtus dea "Utinam" inquit
"satis meminisset is quidem nostra se habitum esse ex gente! Non profecto
sibi tantas commisisset rerum perturbationes. Verum accedat ut lubet".
His verbis Momus nuntiatis quam in partem acciperet
non tenebat: oculis, vultu animisque se in omnes partes versabat. Tandem curarum
plenus ad templi vestibulum adstitit, quo loci vix unum aut alterum pro sui
conscientia verbum poterat proferre: sed ab dea perbenigne susceptus, ipsum se
colligens, plura est orsus dicere. Etenim veterem caepit familiaritatem, mutua
officia, summam erga deam benivolentiam commemorare, suas calamitates deplorare,
opem orare, seque modis omnibus commendatum facere. Dea ut fractum exulis animum
recrearet, quae ad rem pertinere arbitrabatur, mature et graviter pro
loci temporisque ratione respondit. Inter quae non defuit illud, ut admoneret
commodius cum profligato agi si desineret olim non usque se omnibus praebere
infensum atque invisum; obesse rebus agendis nimium properam et proclivem ad
detractandum loquacitatem. Rogare ut poneret animos concitatos, temperaret
iracundiae: abhorrere quidem a suis temporibus ut iniuriarum tam obstinate
meminerit. Eo mentem intendat, ut spectet quam quaeque in superos astruat,
facilius ea quidem in sui caput sint ruitura quam superos affectura. Repetat
ipse secum quid assecutus sit suis artibus et vetere vivendi more: dolendum
quidem ad id pene redactas esse Momi rationes, ut qui velit opitulari nequeat.
Sed tamen pro vetere gratia non defuisse cum publice, tum private Momi causa
curasse ut superi Momi salutem non negligant, curaturamque ut benemerenti
accumulatissime referant, modo suas esse partes Momus sentiat ut in animis
hominum suis verbis labefactatam et pene convulsam deorum opinionem
religionemque restituat. Momus insperato gaudio excitus cuncta polliceri, nihil
non spondere, omnia ab se deberi diis magnifice de se meritis deierando insistit.
Interea proceres primariaeque matronae, inter quos
sunt qui opinentur affuisse Herculem, Liberumque patrem natum Semele, Medium
Fidium, fratresque Tindaridas atque item Matutam Cadmi filiam, Carmentam,
Cereremque et istiusmodi, hi, plebe abacta et una protruso Momo, in templum deam
consalutatum ingressi sunt. Cumque caepissent poscere ut bona venia liceret
nosse essentne, quales aspectu et corporis habitu viderentur, ortae ex deorum
genere, cumque rogare obsecrarique perseverarent ut privatim apud se hospitio
diverterent, Momus, admodum spe plenus et dearum praesentia fretus, sese elatius
agitare caeperat quam esset par. Etenim imperitare, obversari detrectareque non
cessabat: at multitudo, insolentissimi unius huius arrogantiam contumaciamque
fastidita, e templo extrusere.
Insperata iniuria commotus Momus, mediam inter plebem
sese ingerens, huiusmodi dictis excandescebat: "Ne vero tantis lacessiti
iniuriis, o cives, istorum procerum dementiam aeternum perferemus? Sint illi
quidem, malam suam in rem, malumque in cruciatum, opum affluentia et praedarum
cumulis nobis humilioribus, quoad eorum fata velint, superiores, nosque
innocentes, quod eorum flagitia non probemus, oderint; fulgeant auro et gemmis,
stent unguentis illibuti, dum et omnium libidinum sordibus delibuti et immersi
degant: nos trita veste, sudore obsiti, semperne pessundabimur istorum
impudentia? Semper intolerabilem istorum insolentiam perferemus? Non ergo
licebit fortibus viris, quod pauperes simus, nostrae gentis necessitudineque
coniunctos hospites, istis ipsis invitis, congredi? O nefandam et perniciosam
nostrae communis libertatis labem atque excidium! Arroganti imperio dispellunt,
superbo impetu deturbant: nos vero nostram dignitatem, tam atroci iniuria
lacessiti, virtute non tuebimur? Nos insignem paucorum audaciam tam multi uno
consensu et conspiratione nunquam refellemus? Pudeat foedae servitutis! Hic
cives liberos esse nos ostendite. Adeste viri fortes, tyrannos nequire diutius
perferre ostendite. Ius vestrum tueri, libertatem defendere ac denique vitam
servituti postponere olim posse ostendite. Adeste cives, vi temeritas coercenda:
sequatur libertatis vindicem qui se civem libertateque dignum putat. Arma, arma,
viri!".
Haec Momus. At cives qui aderant, ut est vulgi vitium
et natura sponte quosque rerum novarum auctores sequi et praecipites in
ostentatos seditionum fluctus ruere, iam tum irritatis animis fremebant et
passim indignum facinus procerum accusantes undique ad tumultum insurgebant. Id
cum animadvertisset dea, ad templi vestibulum se conferens, perturbationum
auctore Momo accito, facile surgentem tumultum circumstrepentis plebis sedavit
frontis et manus gestu, regia quadam cum maiestate innuens, et ad Momum conversa
"Num tu hoc" inquit "pacto, Mome, quae modo apud me pollicebare
incohabas? Siccine indomitam multitudinem ad immanem audaciam concitabas, ut me
et hasce puellas medias inter pericula facium, ferrique, armorum constitueres,
ut mutilatorum cadentiumque nostra inter gremia cruore aspersae divae ad superos
rediremus? Saniore esse Momum posthac mente optamus". "Ego vero"
inquit Momus "desperatus meis in rebus, tantis laesus incommodorum et horum
istorum mortalium iniuriis, non possum ipsum me cohibere quin mea mala sentiens
paululum cedam dolori. Tuum erit, Virtus, hoc providere: utrum iniuria nobis
sempiterna magis quam beneficiis certandum est?". "Adsis" inquit
dea "hoc velim de me tibi persuadeas, tuis me commodis curandis minime
defuturam; et quo firmiori spe atque exspectatione quae tuae sint partes
exequare, da manum, hoc tibi spondeo: tu quidem, si quid, uti mea de te fert
opinio, bene de genere deorum apud mortales fueris promeritus, profecto efficiam
ut nulla ex parte officii tui poeniteat. Atqui est quidem ut de te mihi omnia
pollicear: novi ingenium tuum, Mome, et de te sic statuo, dum ita instituas
aliquid et tibi salutare et diis gratum velle experiri, profecto ex sententia
perficies. Tu modo id para et te pristina deorum gratia dignum praesta: maiora
longe a nobis rependentur quam promiserimus".
Momus ad haec quid aut de se statueret, aut benigne
admonenti referret praeter lacrimas non habebat. Illud commovit deam, quod
vetula quaedam incurva cum senio, tum et metu praesentium rerum pene confecta,
properans, tremitans, anhelitans, voce submissa "Hoe, homo, hoe"
inquit "ne tu quantis in periculis versere non intelligis! Fuge hinc, miser,
teque ab paratis adversum te insidiis eripe. Acinacem vidi servo ab latere
procerem tradere, ac iubere uti quam primum te rerum omnium perturbatorem
confoderet". Dea, ne quid coram immite huiusmodi et nefarium perpetraretur
verita, velum quo esset accincta, instar apicis quod e caelo in puteum corruens
amisisset, ad Momi caput advolvit. "At tu" inquit "quas voles
varias in facies versus infestam in te insidiarum manum aufugies, quod si pro
tuo officio quae ad deorum rem pertineant exequere, id mihi assumo de te, ut
benemerito benefactum congratuleris". Post haec ad proceres conversa dea
sese nisi in templo alibi pernoctare instituisse negat, sed postridie mane, si
redierint, habere quippiam quod cum illis sit maximis de rebus actura. Demum,
ubi salutatores missos fecit, e vestigio aeneas graves valvas obducit templo,
quo ab impurissimorum audaciumque contumeliis sit obclusis foribus tutior.
Momus, postquam quae nequam et improbe tentasset tam
praeter spem atque exspectationem bene vertere animadvertit, suis ab successibus
animos atque spiritus pristinos resumens, omnes curas cogitationesque suas ut
aliquod se dignum facinus aggrederetur intenderat. Ergo novam atque inauditam
laedendi rationem adinvenit, qua ubi nefarie misceret omnia, illic pie et probe
fecisse videretur, et pro malo invento ab iis qui iniuriam accepissent gratiae
haberentur.
Puellarum enim una erat, Tersitis soror, inprimis ob
egregiam deformitatem urbe tota cognita. Haec, quod regio langueret morbo, rus
valitudinis gratia petierat. In hanc conversus Momus se ceteras inter puellas,
quae tunc forte in triviis atque angiportibus congruerant, immiscet vultusque
suos non ut antea pallentes et squalidos, sed novo quasi miraculo factos roseos
et miro venustatis splendore amoenos ostentans, manuque sibi insuetos aureos
capillos demulcens, bellissime inflectebat. Invidentibus puellis atque
poscentibus unde una haec Tersitea omnium incuriosissima puella tam repente
connituerit, Momus, composito ad delitias vultu, "Eo dum" inquit
"adeste meae cupidines, meae puellae, animoque, si id vacat, advertite quae
vobis utilissima et gratissima dictura sum. Discetis enim a me quo pacto etiam
vos huiusmodi vultu ornatissimo prodeatis. Atqui eritis quidem tanto quam ipsa
sim ornatiores, quanto prae me vestrarum quaeque ex se est longe formosior atque
decentior. Quod ni ita ut facerem tam mirifici doni largitores dii imperassent (meum
apud vos sit fas profiteri peccatum) fortassis poteram tacendo meo cum animo
mecum hoc nostro solo potiri gaudio, proprioque hoc inter puellas triumpho
gloriari: sed superis diis sponte ac lubens pareo. Tu Venus, tu Bacche, tuque
aurea Aurora adeste faveteque, dum sancto pioque vestro pro imperio tanti tamque
divini muneris meas hasce amantissimas carissimasque puellas participes facio".
His Momi dictis puellae facile non dici potest quam
sese audiendi discendique avidas praestiterint. Tum Momus commentitiam fabulam
ordiri grandi verborum apparatu caepit in hanc ferme sententiam. Nocturna se
quidem vigilia fessam curisque animi fractam atque defatigatam ruri mane
diluculo obdormivisse et in somnis visam sibi curas easdem sua cum defuncta
nutrice repetere. Id erat suam se vehementer sortem accusare quod alioquin non
omnino repudiandam ob ingenii dotes puellam videret se nullis fore non ingratam
atque una praesertim re, coloris obscenitate, haberi a cunctis mortalibus
spretam atque reiectam. At vetulam nutricem visam dicere: "Desine, anime
mi, te hisce fletibus commacerare, dabo quo pacto fias formosissima. Ito, voveto
superis et Veneri et Baccho atque Aurorae diis te coronas tua manu illibatis
floribus consertas ad aram illorum simulacris admoturam, modo aliquid dent ad te
honestandam opis. Namque obsequii memores et gratissimi dii quaeque petieris
praestabunt". Hac nutricis oratione recitata, Momus iam tum animos
puellarum spe atque cupiditate maiorem in modum oppleverat. Quas cum ita
affectas intueretur, unam atque alteram spectans, perquam bellulo gestu caeptos
sermones prosecuta, "Haec mea" inquit "dixerat nutrix. At ego
experrecta pronis manibus quanta dabatur animi fide ex insomnio vovi. Credin?
Illico me bona spe factam firmiorem sensi. Quid multa? Iterato consopitam me
Aurora dea per somnium qua arte resina cerusaque pingerem et pumice fingerem et
croco nitroque crinem tingerem edocuit. Qua ex re nos puellas bis felices
arbitror et quod divinos Aurorae vultus his artibus, quoad lubeat, liceat
imitari, et quod nostris in curis et laboribus patefactam ad superos deos
immortales consulendos placandosque viam habeamus. Hac pacem opemque poscere
superum, hac, diis volentibus et annuentibus, quasi quodam rerum agendarum
commercio iungi superis facili levique negotio possumus. Ite ea de re posthac
puellae, atque a diis audete votis quaeque collibuerint petere".
His fabulis recitatis, Momus puellam unam atque
alteram bellissime adornavit atque sese qua pingerent arte instructas plerasque
omnes reddidit. Verum petiit in abdito facere id consuescerent, ne viri quoque
sibi una tantas delitias usurparent, neve domi morosae et causatrices novercae
resciscerent. Haec Momus, atque abiit ita acta sua secum reputans, ut prae
laetitia prope insaniret. "Etenim" aiebat "profecto, uti aiunt,
rerum omnium vicissitudo est. Quis tantam tamque variam temporum meorum
commutationem conversionemque factam uspiam potuisset suspicari? Nuper exul,
miseriis obrutus, diis atque hominibus odio et ludibrio qui fueram, nunc repente
ex afflictis perditisque rebus in tanta haec mea tractus gaudia nimirum exulto
laetitia. Sed nondum apud me constat inprimis ne congratuler quod ab exilio
restitutus pristinam dignitatem recuperaturus sim, an quod haec mihi vindicandi
mei ratio in mentem inciderit, qua inveniri nulla possit festivior: et profecto
hic apud homines versari oportet, si quid ad dolum et fraudem velis astu
perfidiaque callere. Hui quale bipedum genus homines! Appage! Atqui hoc mihi ex
acerbo exilio obtigisse voluptati est, quod vafre et gnaviter versipellem atque
tergiversatorem praebere me simulando ac dissimulando perdoctus peritissimusque
evaserim. Quas profecto artes commodas et usui pernecessarias in illo apud
superos otio et luxuriae illecebris constitutus nunquam fuissem assecutus. Nunc
his meis vexatus exagitatusque casibus, quid est quod te, Fraus, verear? O me
felicem, si illa pristina in rerum affluentia quid possent in dies nova
incommoda tenuissem: non me, fedifraga Fraus, tuis proditoriis artibus
exterminasses! Quod si ad superos rediero... Sed de his alias. Hoc scio, Momum
fallet nemo, quandoquidem omnes fore improbos perdidicit Momus. Ad rem redeo.
Sic se res habet: hic apud homines ferendo tolerandoque dura et adversa ad
grandes praeclarasque res prospere agendas ratio et modus comparatur. Vel quis
meum hoc, uti par est, satis laudarit vindicandi commentum? Ne vero non me
architectum elegantem omnis malitiae praebui? Hoc nimirum meo facto id venturum
sentio: superos discet mortalis voto incessere, novi eius petulantiam, novi
procacitatem, arrogantiam, temeritatem. Nihil sibi rerum optimarum atque
divinarum non deberi deputat. Quid erit quod votis non aggrediatur? Stulte
appetet, temere affectabit, proterve exposcet, nihil sibi negandum, nihil non
ultro conferendum ducet. Denique quivis unus humunculorum cunctos deos sua
insolentia expostulando defatigabit. Illi vero delitiosi, qui quidem lauta inter
caeli domicilia omne aevum per otium et incuriam ducere instituere, si quid has
res votorum curarint, conferant ad res agendas manum animumque oportet, ac
desinant quidem suo cum Ganimede, sua cum Venere et Cupidine desipiscere
voluptatibus. Adde quod, si de mortalibus bene mereri occeperint, in dies
excrescet desidiosis inertibusque labor. Sin haec negligent desidia et fastidio,
actum est, nulli sunt: tolle qui pareant, frustra imperes. Non habeant dii qui
ad sui numinis venerationem animos subigant, quanti tu putes esse te superum?
Accedit huc, quod sunt quidem dii ipsi plus satis ambitiosi et popularis
submissionis assentationisque maiorem in modum avidi; sunt alia ex parte supini,
ignavi, desides, quo fiet ut, nectare atque ambrosia immersi et obruti, nova et
insperata huiusmodi re quasi a somno exciti, quid quisque privatim sibi
consiliorum captet non habeat et communi in re quid statuisse conferat non
inveniat. Disputabunt altercationibus magis quam sententiis. Illic nostrae
aderit operae pretium non mediocre. Nam, me ni eorum mores et consuetudo fallit,
futurum profecto video, ut in contentionis studiis aliquid irarum et odii inter
eos excitetur. Neque dubito quin in me multa ex parte illarum perturbationum
aestus redundet, sed quo me purgem atque ab inita invidia revocem illud semper
patebit, ut dicam me bona fide illorum maiestati consuluisse quantum ingenio et
simplici prudentia valui; et bene mihi quidem, quod in me fuit merito,
insperatum rei eventum ad culpam esse non detorquendum. Postremo et quid illud?
Num qui incultas agrestesque potuit puellas deperisse Iuppiter, factas per me
venustiores non ardebit? Vale, Iuno!".
Dum haec secum commentaretur Momus, incidit in mentem
ut tetrum aliud adoriretur facinus, diis superis et diis inferis et hominum
generi invisum, infestum et detestabile. Digna res memoratu levi re, si id ita
licet dicere, tam exitiosum execrabileque malum esse exortum. Tum et ipsum
flagitium ob inventi novitatem habet in se quippiam quod quidem legentibus
voluptatem afferat.
Momum diximus Laudem, unam Virtutis filiam, caepisse
adamare. Laude igitur ut potiretur animo destinarat nihil rerum omnium
praetermittere. Ea de re ad obclusum templum circum astabat, lustrans omnes
aditus, undique repetens omnia atque pertentans; sed cum omnes eius haberi
fustra conatus obiectis firmatisque templi portis intelligeret, pedem animumque
inde quasi iam tum caeptam obsidionem dissolvens averterat. Sed cum inter
discedendum iterato ad templum versus constitisset et suspirans rursus huc atque
illuc suspexisset, forte neglectam posticam fenestram animadvertit: per ipsam
hanc, seu furtim seu vi, suos sibi fore petendos amores instituit. Scalas eo
admovere loco et publico et hominum frequentia circunsepto cum difficile atque
arduum, tum et pro re agenda erat haudquaquam tutissimum. Ergo isthinc oculis ab
fenestra ipsa pendens, hinc vero animum in omnes partes concitans plura
deliberabat, multa audebat, cuncta metuebat, furoreque libidinis agitatus inter
spem atque metum aestuabat. At cum sese collegisset et memoria repetisset quid
velo ab dea Virtute suscepto posset, illico sese hortatus ad murum templi
vetustate asperum adhaerescere et brachia multo sursum versus tendere, unguesque
barbamque inter lapidum iuncturas infigere totis manibus totisque contendit
pedibus, quoad in hederam versus ipsam per fenestram arduus irrepsit. Illinc ubi
aspexit solam fortassis Laudem, matre fratribusque consopitis, in suis
concinnandis capillis ad tersum templi lapidem quasi ad speculum advigilare,
prae amoris furore male sui compos et animo in omnem audaciam percitus, quo se
vertat, quid captet consilii non invenit praeter id, ut pronus tacitusque
amatorii furti occasionem praestoletur. Idcirco muro sensim diffluens intensis
brachiis animo suspensus dependebat; quo in statu atque exspectatione positus
difficile dictu est quam et morae et sui esset impatiens. Ad puellam enim factus
propior acrius flagrabat amoris facibus, alia ex parte, multa veritus,
refrigescebat atque contremiscebat. Rursus omnia poterat aggredi, rursus item
sese levissima quavis oborta suspicione revocabat atque continebat; iterato ad
temeritatem excitabatur, iterato inter audendum haesitabat ac ad omnes animi
intento facinore concitatos metus nequiebat totis frondibus non titubare.
Puella dea, commotarum frondium levi tum primum
allecta sonitu, oculos eo defixerat. Mox ubi pendentis ramos hederae et quasi
plausu gestientes frondes conspicata paululum a crinibus innodandis destitisset,
suae non oblita levitatis viridanti sibi ex palmite coronam facere aggrediebatur.
Quid hic Momi audaciam referam? Etenim sese attrectantem puellam totis lacertis
complexus oppressit, atque omnem in partem, ne diis a somno excitatis male quod
tentasset verteret, oculos atque aures intentas atque arrectas porrigens
pervicit. Mox se in fenestrae limitem retraxit et illic paululum suos inde
amores victor securusque spectans constitit.
Sed vide quid faciat improbitas. Plebei aliqui
vilissimi scurrae, quod nullos neque deos neque homines vereri, id demum in vita
optimum commodissimumque deputent, per hederam istam ipsam conscendebant
stuprandi profanandique templi gratia, prehensisque hinc atque illinc ramusculis
multa vi innixi in fenestram evadere elaborabant. Qua ex re effectum est ut
Momus, non secus ac per capillos distractus, cum parte putrentis vetustate muri
corruere coactus sit. Eam iniuriam Momus aegre tulit: idcirco in torrentem
versus impudentes ipsos scurras foetidam per cloacam traxit atque submersit.
At Virtus dea, primo reluctantis filiae
strepitu excita, ut erat ingenio acutissimo et consilio praesenti, optimum
opportunissimumque ex tempore consilium inivit, quod quidem doctissimi
prudentissimique rerum agendarum in hanc usque diem cuncti comprobavere. Quam
enim rem ne facta esset poterat ope nulla consequi, eam noluit ad praesentem
suam suorumque notam et ignominiam promulgare atque committere fortassis
clamitando, ut ad unius filiae acceptam contumeliam novae etiam inimicitiae in
suos redundaturae accumularentur. Itaque praesentis pro temporis iniquitate
commodius ducit quasi per somnum dissimulando et obaudiendo, quoad tempus ferat
rei atrocitatem levare. Ergo prona despectat, tacitaque exspectat qualem sibi
res ipsa exitum adducat. Puella vero, insperato Momi scelere exterrita, vixdum
animos crinesque collegerat, cum se factam compressu gravidam et partui maturam
sentit, eodemque ferme temporis momento (mirum dictu) sponte sua foetum erupisse
animadvertit; post id, quod ex se natum esset colligens monstrum horrendum
teterrimumque demirans stupuit atque vehementer indoluit. Monstro praeter cetera
foeda et obscena illud aderat longe incredibile, quod totidem oculis, totidem
auribus, totidem micabat linguis quot et ipse parens hederae consertus fuerat
foliis. Accedebat quod prae se eam ipsam animi ferebat sollicitudinem et
curiositatem circumspectandi omnesque motus excipiendi qua inter vitiandum
parens agitabatur, illudque vehementius perturbabat, quod mira et nimium
intempestiva esset loquacitate praeditum: namque vel nascendo quidem conari
verba caeperat. Tantum ex se natum malum puella non odisse non poterat: ea de re
id opprimere omnibus aggressa est modis, sed frustra. Deo enim deaque progenitum
animans, morti nequicquam obnoxium, vigebat, sed hinc, huc, illac e matris
manibus resultitare, suffugitare, rursus repere per sinus per vestesque
interlabi non cessabat: quin et plagis ictibusque collisum voce, corpore ac
viribus excrescebat. Aderat illic prope ex leuconicis plumis pulvinar, quo
sollicita puella volutabile inquietissimumque id monstrum suppressans opprimere
innitebatur. At monstrum miris modis reluctans unguibus dentibusque ita pulvinar
collaceravit ut medias inter plumas inserperet. Etenim tum istic puella
intrudere monstrum iterum atque iterum innitebatur, quo saltem, si minus posset
necare, a suorum oculis obderet atque exponeret. In eo exequendo opere iam tum
animis viribusque defecerat.
Tantis igitur casibus confectam puellam dea mater
dudum conspicata ingemuit. Ergo ut puellae tanto in discrimine opem afferret,
quasi tum primum a somno expergefacta adstitit, ac "Desine" inquit
"ipsa expediam", graduque citato properans dextro pede volutantis
monstri colla compressit. Monstrum vero, etsi quasi irretitum nequicquam
hisceret, verborum tamen petulantia insolescebat quaeque enim illic
conspicarentur decantare minime intermittebat, quin et quae audisset vidissetque,
nonnunquam vera falsis miscens, referebat. Triumphum enim Trophaeumque non
Virtute natos, sed Casus Fortunaeque filios, et eorum alterum esse stolidum,
alterum dementem adiurabat, hosque irridens "Io Throphee, io Triumphe!"
vociferabat "tuque heus, Trophaee, quidni, uti assoles, in triviis ad
pueros fessosque vectores tete ostentans signis, mutorum more ganniens, restitas?"
Addebat et Laudem oculo esse indecenter lippam, tum et Posteritatem pedibus
retroversis aegre pergere affirmabat. Et ad Virtutem deam versum "Cum tibi"
inquit "Laus capillum pectit ad frontem, pectus gremiumque tuum multa
conspergitur sordium foeditate".
Monstri istiusmodi commota procacitate Virtus dea
animo repetebat quam ferme omnium dicacissimorum sit natura et ingenium ut
facile queant vetera negligere, modo nova ad obloquendum suppeditent, et eosdem
meminerat recentibus in horas undevis captis rumoribus gaudere, spretisque
vulgatis historiis semper aliquid recentis fabulae captare. Quae cum ita essent,
bene consulta dea "Abi tu" inquit "malam in rem, Fama,
quandoquidem fari non desinis, aliasque tibi quas recites fabulas alibi
comperito", atque haec dicens, per quam fecisset Momus fenestram furtum,
per hanc monstrum eiecit. Fama idcirco, quo primum solutis membris licuit, eo
repente lacertos intentans se agitare ac perinde sublimi pendere aere volitando
institit, quoad e vestigio didicit evolare tanta pernicitate ut non radius et
umbra, non oculi acies, non animi ulla vis ulla ex parte ad unius istius
celeritatem possit comparari. Ferunt hanc unico temporis momento campos
Marathonios Leutricosque et Salaminas et Thermopylas et Cannas et Trasimenum et
Furculas et Scylleos scopulos et cyclopea saxa Idaliasque silvas et Herculeas
Gades et Byrsen et Thalas et Atlantis axem et ubi niveos Aurora Phoebo frenat
equos et ubi glaciali stridet oceano immersus Sol, omnia, inquam, haec et
pleraque omnia quaevis alia istiusmodi momento lustrasse Famam. Accessit quod
visendi, auscultandi referendique aviditate ac studio flagrans, nihil uspiam tam
seclusum, abditum obinvolutumque latitabat, quod ipsum Fama dea non continuo
scrutari, renoscitare, vulgoque propalare summa industria, incredibili
vigilantia, intolerabilique labore inniteretur.
Tam exsecrabile ex se progenitum malum intuens Momus
primum caeperat suspicari fore ut pessime secum a diis ageretur. Redibat in
mentem quale ab se foret in templo, praeter deum hominumque ius fasque,
commissum facinus. Illud etiam perturbabat, quod suorum apud divos commodorum
interpretem deam alienasset ab se audaci temerarioque libidinis scelere, et
verebatur ne maximo istius unius Famae praeconio magnorum deorum apud homines
ius et maiestas innotesceret, atque inde et metuere et venerari deos credulum
vulgus molto assuesceret. Sed alia ex parte erat ut se recrearet quod
intelligebat Famam non quae approbes modo, verum etiam et inprimis quae improbes
aliorum gaudere facta recensere, et adnotarat mortalium mores, qui quidem non
tam recte pieque cuiusquam factis moveantur quam ut ex iis quae pro officio
minus facta appareant graviter offendantur, esseque hominum ingenium huiusmodi
meminerat, ut graves etiam laudatores atque maturos habeat suspectos, levissimis
vero obtrectatoribus ultro credat, et optimorum egregie facta minori cum
voluptate audiat quam perditissimorum calumnias, calumniasque ipsas pro cognitis
exploratissimisque referat, veris vero laudibus aliquid semper detrahat atque
imminuat. Adde his quod totam hominis mirificam divinamque animi, ingenii,
morumque pulchritudinem et laudis decus unico suspecto vitii naevo despiciunt
atque fastidiunt. Quae cum ita essent, de re ipsa sic statuebat Momus fore ut,
quo superum ferme invenias neminem cui non insint domesticae aliquae insignes
illustresque maculae turpitudinis, eo non defuturum quin Famae rumoribus apud
mortales deorum opinioni vehementer officiatur. Ceterum, pro vitiata ab se in
templo puella, non difficilem habere se apud Iovem causam rebatur, eum qui,
amore captum, se non neget quippiam fecisse, in quo patris hominum deorumque
regis facta imitatus videatur.
Haec tum secum Momus.
At
alia ex parte dea Fortuna, Virtuti ob eam rem infensa, quod iam pridem
constituendarum rerum apud mortales provinciam affectasset quodve in ea re sibi
deam Virtutem praelatum iri dedignaretur, totam se ad aemulam deturbandam
apparabat. Ea de re, dum quaeque apud mortales agerentur observat, sensit quale
interea esset terris obortum immane monstrum, cumque visendis monstris maiorem
in modum delectaretur, et instituisset suas esse partes Virtutis deae caepta,
quoad in se esset, dirimere, laeta ad terras applicuit conveniendi Famam
cupiditate captandaeque ad laedendum occasionis gratia. Sed illico in rem sibi
gratissimam incidit: namque Herculem quidem, acrem assiduumque adversus monstra
perduellionem, clavam manu librantem totoque innixu Famam petentem offendit. Ea
de re substitit, secum ipsa quidnam consilii caperet pensitans. Multa
offerebantur quae sese perturbarent, inter quae illud inprimis animo versabatur,
quod audiebat coram bacchantem Famam et deorum facta consiliaque toto aethere
explicantem. Quas inter fabulas illud erat, adventasse Fortunam deam ut Virtutis
deae caepta interturbaret et Virtutem instituisse in ara apud mortales focum
succendere divorum flamma, quo mortalibus in astra pateret via. Huiusmodi
vocibus tametsi commoveretur, Fortuna dea tamen quod totis terrarum montibus
atque convallibus festivissime resonaret delectabatur; accedebatque ad
voluptatem monstri ipsius species informis, omnique corporis facie longe praeter
exspectationem opinionemque ostentuosa, ex quo fiebat ut cum monstri futilitatem
odisset, tum et cuperet salvum esse atque illaesum. At vero ubi perpendit ipsum
Herculem nonnulla ex parte monstri esse persimilem non se continuit quin hominem
accursitans amplecteretur. "Et quidnam hoc rei est" inquit "quod
denso gravique roboris trunco fretus, tete fatigans, dura et difficilia
praemeditaris in deorum genus? Num tu adeo ignarum te rerum aestimatorem habes,
ut quam oratione rationeque pollentem levi pendere aere sentias non eandem ex
deorum progenitam genere intelligas? Hoc moneo, facilius quidem efficies ut quod
ipsum mortale sit immortalitatem assequatur, quam ut quod immortale siet a
mortali quoquam opprimatur. Tu proinde quae tuam in rem futura sint dum et tua
et mea causa refero, auscultato ipsa: quo argumento te in deorum ordinem facile
irrepas edocebo, neque erit ut foco quem posuit in ara dea Virtus tibi opus
deputes. Hoc age: clavae istius corticem delibrato, quo levigato sis onere
expeditior, teque inter molles istas herbas obdito in umbra, illinc corticem
agitans ostentato et insibilato et immugito, vocesque crepitusque varios
personato. Dea, ut est rerum omnium noscendarum curiosa, confestim ad te
properabit: illam tu saltu prehendito atque rapito; ego, ne semel ea facta
manceps te discusso diffugiat, aureum hunc crinem tuum ad capillum innecto: hic
robur nervis et pectori firmitatem adhibebit. Unum cave manu corticem mittas, ne
te fortassis foedato, expetita cum praeda advolet dea".
Etenim successit Herculi res ex sententia. At
complicitum ad monstri collum toto amplexu haerentem Momus efferri in altum
Herculem ut vidit, non facile dici potest quantis utramque in partem commotus
animi perturbationibus exstiterit. Principio, non posse hominem ratus tam immane
pondus clavae suique una corporis molem diutius substinere, caepit hortari
filiam deam ut hostem audacem et temerarium quam alte sublimem tolleret, quo
collapsus casu gravius confringeretur. Sublatum vero ut vidit, iterum atque
iterum caepit efflagitare ut ab se discuteret atque dimitteret. Ut demum
perpendit Herculem ipsum ad Martis usque regiam advectum in caelum atque illic
in area Martis seu fessitudine seu consulte elapsum restitisse, caepit prae
dolore capillum vellere, genas unguibus lacerare pectusque contundere et magno
cum eiulatu sese miserum vociferare, "Actum est, Mome" inquiens
"de te; actum est! Ne vero non mihi erat apud superos inimicorum satis, ni
et is ex numero eorum qui quidem servo acinacem ut me confoderet praebuerant, in
caelum me auctore asportaretur! At videre quidem iam videor hunc artibus istis,
quibus apud mortales assuevere assentando, blandiendo et sese iactando, apud
minime malum illum principem Iovem triduo assecuturum ut qui hic mulierculae
servierit illic regnum inter deorum principes ineat. Vel ego, omnium
stultissimus, quid insanivi? Quid alienas iniurias ad me recepi? Quid mei
capitis periculo, nullis munitus copiis, exul, invisus, male acceptus, sponte
graves aliorum inimicitias subivi? Quid mea intererat? Num tacitus poteram
mortalem Herculem immortali cum filia Fama luctantem spectare? Tu, Mome, tu
mortalibus in caelum patefecisti viam tua irarum impatientia, tu hostem in
caelum substulisti. Et profecto in vita ita convenit, sapientem nullum habere
stomachum. Vorandae quidem sunt hominum iniuriae, sed nostra intolerantia fit ut
quae fortassis levia ferendo essent, ea gravem molestamque in aerumnam crescant
male ferentibus. Itaque nunc sapis, Mome, nunc gratis philosophabere. En
mortales caelum petunt, tu exulas, Mome, tu eiectus, exclusus exulas. Et quanti
est me esse non mortalem, cui novis in dies molestiis congemiscendum sit? O
dulcem laborum requiem, mortalibus dono a diis deditam, mortem! Sed quid? Ego
itane sum demens? Non perpendo quam pulchre quae putabam incommoda ea sint meam
futura in rem? Est ergo uti aiunt, sub metu voluptas latitat. Quid igitur? Tene
fugiunt hominum mores, Mome, quam sint illi quidem ambitiosi, procaces, audaces?
Quotus erit quisque istorum heroum, qui non et se quoque caelo dignum deputet?
Hinc fiet ut tanto ex numero non paucissimi qua valebunt quidem fraude, quo
poterunt dolo, quo licere sibi omnia putabunt, ex novis excogitatis insidiarum
artibus Herculem imitati consequantur. Da forte ut sint illi quidem, vel duo, in
eas recepti regiones caelicolarum: proh, quantos discordiarum turbines
conflabunt! Videre videor plenos caelicolarum caetus seditione malis istorum et
delatorum et calumniatorum artibus. Hic demum apud mortales quantas clades,
quantas urbium eversiones, quanta gentium excidia futura intueor! Dum Herculem
imitari inter se studiis contentionis inflammati ardescent, dum hi per
ambitionem Famam occupasse, hi contra per invidiam occupantes interpellasse,
ferro, igni, vitaque certabunt. Nunc me iuvat esse immortalem, nunc non est ut
pigeat exilii, quandoquidem unam hanc ob rem refertum cadaveribus mare,
cruentatas provincias, foedata astra flagrantium urbium fuligine visurus sum.
Gaude, Mome!".
Itaque haec Momus, atque ut horum inter homines
malorum quasi seminaria iniiceret, in Herculis speciem versus ad proceres, qui
de summis rebus consulturi convenerant, composita oratione tum multa quae ad rem
faciant, tum et qua sit ratione et via factus deus refert seque ut imitentur
persuadet. Mox ut eos ad rem exequendam animis iam et armis accinctos vidit, in
auram conversus evanuit, filiaeque edixit ut hunc sibi ludum usurparet, mutuo
sese his atque his proceribus ostentando.
Interea Fortuna dea, quod usui futurum arbitrabatur
ne quis vacuas Iovis aures ad invidiam sui ob Herculis factum praeoccuparet,
docta quam in animum cuiusque primas inscripsisse formas intersit, confestim ad
Iovem institit, suadens hunc Herculis insperatum eventum optimam fore in partem
accipiendum. Non enim alio illustriori potuisse argumento deorum maiestas ad
venerationem et metum deorum mortalibus monstrari, quam ut discerent olim se
fieri posse deos.
Dum haec aguntur Fama dea, ab Hercule excedens,
studio visendi propinquas Iovis sedes petierat. Huius tetro truculentoque
aspectu territi dii toto caelo tumultuavere, et qui modo Herculem ad se delatum
aegre tulerant, hi non modo percommode hospitem appulisse, verum et ab inferis
arcessendum ni adesset arbitrabantur, at permaximi quidem interesse asserebant
quo duce contra insueta et immania monstra dimicarent. Datur idcirco Herculi
ferrea Iovis clava, Vulcani arte facta, qua monstrum Famam penetralia omnia
deorum lustrantem abigat. Hac fretus Hercules duellum adversus congreditur.
Fama, armatum acerrimumque perduellionem nequicquam sibi exspectandum statuens,
caelo a summo se praecipitem dedit, atque inter veniendum magno cum eiulatu
vociferabat: "Nos, diis genitae, prius reiectae caelo quam conspectae ad
infimas mortalium terras insontes pellimur; facinorosissimi mortalium armis
deorum ornantur, et pro tantis iniuriis illud rependitur, ut qui nos laeserint
in deorum numerum ascribantur!".
Haec dicendo Fama pervolans nova nefandaque mortalium
caepta offendit; ea de re ad matrem, ceteris omissis rebus, quasi temulenta,
ingenti alarum stridore advolat, magna voce referens quod viderat ac vociferans:
"Fugite hinc, deae, heu fugite, namque proci amatoresque mortales, vim
inferre parati, ad templum adventant, adsunt armati ut vi de caeli
possessionibus paciscantur!". His concussae vocibus deae, armatorumque
strepitu subaudito furentium, istiusmodi motibus insuetae, quo se vertant non
reperiunt: itaque intus trepidatur, at foris circum ad templi portas tumultuatur;
ipsa dea Fama fremitu virum attunditur. Etenim fit hinc refractis vectibus
armatorum irruptio in templum, hinc perterritorum deorum adolescentulorum ad
matris gremium eiulatus. Mater Virtus ne se ita vestibus comprehensam detentent
admonet, seque una inde quam ocissime in quippiam rerum versi proripiant
sollicitat. Illi cum hebetes tardique natura, tum armatorum aspectu animis
consternati haesitabant. Dea vero Virtus, et mortalium audacia et suorum ignavia
irritata, maximo deorum voto imprecata est ne desidibus posthac in caelum uspiam
aditus pateat, atque ignavis diis nisi unam liceat in formam verti. His peractis
exsecrationibus, in fulgur versa emicans evolavit. Laus Virtutis filia, pallio
amisso, levem in fumum versa hos atque hos sui prehensatores occaecatos reliquit.
Momus, nefastum tetrumque mortalium scelus
conspicatus, nequivit non facere quin, suorum temporum similitudine commotus,
trium relictorum in templo deorum vicem ingemisceret. Ergo, ut erat in auram
versus, in templum ad divos confestim pervadit, rogatque se vertant in quampiam
rem, quo se in libertatem vendicent. Consulentibus divis in hominemne, quo,
raptis insultantium armis, strage et occidione infestos occiderent, "Et sic
opto" inquit Momus "ut quo acinace ipsum me petierint eodem cadant!
Vos tamen quidvis fieri velim quam homines, namque in terris nihil est homine
quod vivat durius. Quin et animantis cuiusquam personam ne induatis admoneo:
namque mortale qui iniverit corpus cum multa offendet incommoda, tum illud grave
atque iniquum urgebit, quod sui ferre carcerem oportebit".
Haec Momus. At negavit Triumphus admodum se absque
corporis commercio, quo voluptatibus perfrueretur, velle degere. Idcirco in
papilionem se vertens attrectantium admirantiumque e manibus lubricis alis
delapsus evolavit. Trophaeus vero, ut erat corpore vasto, immane in saxum versus
aliquot eorum qui manum ad se attulissent suppressit. Puella dea Posteritas pro
dignitate et temporis necessitate rectius consuluit: in eam enim se vertit deam,
quam quidem Echo nuncuparunt. Quae cum ita essent, frustrati mortales non sine
rixa ereptum Laudi pallium horsum istorsumque carpendo collacerarunt et
minutissimas in particulas, ut casus tulit, conscissum diripuerunt.
Liber
secundus
Quas perturbationes Momi exilium apud mortales
excitaverit hactenus recensuimus; nunc dicendum qua ratione ab exilio in Iovis
gratiam restitutus fuerit et quam novis inauditisque perturbandarum rerum
artibus pene ultimum in discrimen deos et homines et universam orbis machinam
adduxerit. Atqui erit quidem operae pretium legisse quam varia incertaque
consilia, quam insperati inauditique rerum eventus quamque frequentes et digni
memoratu sint casus subsecuti, ut nesciam ipsa ne me rerum dignitas et magnitudo
et copia plus ab scribendo, dum ingenio diffidimus, absterreat, quam historiae
amoenitas ad scribendum voluptate illectet atque invitet. Dices de Momo quicquid
hucusque legeris fore nulla ex parte comparandum cum iis quae deinceps
consequentur. Nam cum auctore Momo caepissent puellae ab superis diis levia
primum et pusilla poscere, quod solent amantissimi patres blaesis puerulis et
delicatis filiolis poma et similia poscentibus tradere cum voluptate et risu,
ita et diis iucunda erant puellarum vota illa ridicula, dum aliae quod
pingulentae essent, aliae quod nimia macritudine non placerent, aliae quod aliud
quippiam ad speciem liberalis formae desiderarent, id simplici quadam animi
puritate deprecarentur, et quo erat facile obsequi, eo et dii benigne
conferebant, hinc desumentes quod huic alterae puellae contribuerent; ac manavit
quidem res, pari deorum facilitate, usque dum patres maioresque natu facere et
ipsi vota accessere, sed primo iusta atque ea quidem eiusmodi, ut facere palam
medio in foro amicis (ut aiunt) inimicisque probantibus deceret: ergo ab diis
sponte ac volentibus audiebantur. Accessit item ut reges ditissimaeque
respublicae votis deos poscere assuescerent.
Principio hominum haec adversus deos et veneratio et
cultus adeo fuit accepta superis, inventi novitatem mirifice probantibus, ut
nulla in re libentius versarentur quam in votis mortalium benigne suscipiendis.
Perquisitoque idcirco atque cognito huius tam gratae rei auctore, cunctorum
animi ab eo quo erant erga Momum praediti odio ad misericordiam fuere atque ad
benivolentiam conversi. Hinc summo omnium consensu et sententiis fit amplissimis
verbis de revocando Momo lex, constituunturque legati Pallas dea atque altera
Minerva, quae quidem optime de deorum genere promeritum Momum quam
honorificentissime suas in pristinas sedes ad caelicolarum ordinem reducant
atque restituant, et datur inclusus gemma sacer ignis deorum, quo divinitatis
insigne apicem inflamment ad verticemque adigant reduci. Recusarat Pallas velle
ad mortales accedere, nam eos quidem armis posse et animis valere audierat:
tandem, imperio Iovis et amicorum suasionibus victa, sumptis thorace et armis,
parere instituit. Vixdum rogata erat apud superos lex: eccam Famam alis
stridentibus properantem ad Momum anxiam atqui, uti est eius natura veris falsa
immiscere et omnia tametsi pusilla dicendo reddere grandiora, parenti nuntiat
tumultuari apud superos, parari maximos motus, iam caepisse delabi caelo armatos
deos. Quam rem audiens Momus, flagitiorum suorum conscientia exagitatus atque
aestuans, procidit. Vexabat animum quod violatos ab se fore optimi et maximi
deorum immortalium regis legatos meminisset, quo suo detestabili scelere omne
caelum in se infestum iraque incensum arbitrabatur, et tantos irarum impetus
perferre diffidebat; ea de re maximis precibus agit apud filiam uti, quoad in se
sit, deos ipsos adventantes interpellet atque frustretur, quo sibi et captandi
consilii interea et delitescendi locus detur, si forte liceat fallere
subterfugiis. Fama ut parenti obtemperet advolat. Momus vero difficile dictu est
quam omnes in animi pertubationes iactarit se atque agitarit. Multa incohabat
consilia, cuncta displicebant; omnia temptabat, nihil non aggrediebatur quod ad
opem atque salutem suam facere suspicaretur; alia ex parte singulis diffidebat
locisque rebusque, quicquid inierat consiliorum repudiabat; nihil fuit formae,
in quod vertere se non affectarit.
Tantis curis confectum Momum Fama rediens recreavit,
nam "Bonis commodisque usurum te diis, Mome, annuntio" inquit "et,
quod minime reris, pacem gratiamque afferunt, et una sacrum deorum igniculum ad
te dono deferunt". Id cum intellexisset, etsi veteris cum dea Fraude
inimicitiae memor verebatur ne quid doli ad se intercipiendum importaretur,
tamen, quod abscondendi sui nullus aut locus aut facultas dabatur diis superis
omnia spectantibus, quodve taedium sui ferre diutius dedignaretur, in quoscumque
sibi essent parati casus praecipitem obiicere se admodum festinabat. Ergo ultro
progredi animumque alioquin labefactatum atque prostratum erecto vultu fictaque
hilaritate integre et de seipso quid sentiat habere alta reconditum
dissimulatione instituit. Factus inde obviam, cum se mutuo salutassent atque ex
legatorum vultu verbisque plane atque aperte intellexisset praeter spem se ex
omnium rerum difficultate ad superum delitias evocari exque diuturnis tenebris
miseriarum suarum in summum illustremque pristinae dignitatis gradum assumi,
amens factus repentino gaudio, quibus verbis pro animi libidine congratularetur
non habebat, sed prae laetitia prope delirans multa dicebat inconsiderate, inter
quae illud ex ore inconsultum excidit, ut diceret: "Siccine, Mome, quod
apud mortales aiunt, omnes ab exilio ad imperium veniunt?".
Quod Momi dictum Pallas (ut sunt mulieres ad
suspicandum pronae, ad perversa interpretandum faciles, ad nocendum paratae et
proclives) altiori discursu pensitavit quam ut id ulla vultus frontisve
significatione indicaret, sed tacita profundo pectore Momi naturam atque
improbitatem versans statuebat neque Iovis neque superum rationibus convenire ut
huic nequissimo veteris iniuriae procul dubio memori et innata consuetudine
improbitatis ad omne genus audaciae promptissimo id conferatur, quod magnas
gravesque res agendi potestatem et facultatem praestet. Repetebat item cum
ceteras, tum has rationes Pallas, ut suo cum animo diceret: "Nos quidem
debilitatum exilio et fractum aerumnis hunc monstrorum procreatorem aegre
sustinuimus. Quid tum, verum ac superum donis confirmatum et integrum nullo cum
periculo sustinebimus? Quid illud, aut quanti intererit, divini muneris spe et
exspectatione Momum a furore cohibere, an porrigere quod promptum et in
flagitium accinctum excitatumque impellat? Vel quis erit iniuriis atque inprimis
exilio lacessitus, qui non vindicandi sui praestari occasionem cupiat? Et quis
erit vindicandi sui cupidus, qui non perficiendi facinoris proposita spe et
facultate omnia aggrediatur?".
His rationibus mota Pallas ut commodius rem totam cum
collega definiret edicit Momo ut sese interea ad fontem Helicona comparet atque
ornet, quo posito squalore honestior ad consalutandum superos redeat. Misso Momo,
cum satis deliberassent inter se, decernunt deae fore id Iovis consilium ut
mature videat quam e republica deorum deputet Momum versari insignem inter
caelicolas atque munitum sacro deorum igniculo, ni prius perversi indomitique
animi rationes perspectas et cognitas habeat.
Momus ubi solus lavat haec secum animo caepit
deputare: "Olim quod tristem personam gererem illam et severam, tetrico
incessu, truculento et terribili aspectu, vestitu aspero, barba et capillo
subhorrido atque inculto, quod superstitiosa quadam severitate multo supercilio
multaque frontis contractione gestiebam, quod me contumaci quadam taciturnitate
aut odiosa obiurgandi mordendique acrimonia publicum terrorem omnibus offerebam,
merito nullis eram non invisus atque infensus. Nunc vero aliam nostris
temporibus accommodatiorem personam imbuendam sentio. Et quaenam ea persona erit,
Mome? Nempe ut comem, lenem affabilemque me exhibeam. Item oportet discam
praesto esse omnibus, benigne obsequi, per hilaritatem excipere, grate detinere,
laetos mittere. Ne tu haec, Mome, ab tua natura penitus aliena poteris? Potero
quidem, dum velim. Et erit ut velis? Quidni? Spe illectus, necessitate actus
propositisque praemiis, ipsum me potero fingere atque accommodare his quae usui
futura sint. Sequere, Mome, namque abs te quicquid voles impetrabis et quae tute
tibi non negabis, ea tu quidem omnia perquam pulcherrime poteris. Quid tum?
Igiturne vero nos insitum et penitus innatum lacessendi morem obliviscemur?
Minime; verum id quidem moderabimur taciturnitate, pristinumque erga inimicos
studium nova quadam captandi laedendique via et ratione servabimus. Demum sic
statuo oportere his quibus intra multitudinem atque in negotio vivendum sit, ut
ex intimis praecordiis nunquam susceptae iniuriae memoriam obliterent, offensae
vero livorem nusquam propalent, sed inserviant temporibus, simulando atque
dissimulando; in eo tamen opere sibi nequicquam desint, sed quasi in speculis
pervigilent, captantes quid quisque sentiat, quibus moveatur studiis, quid
cogitet, quid tentet, quid aggrediatur, quid quemque expediat, quid necesse sit,
quos quisque diligat, quos oderit, quae cuiusque causa et voluntas, quae cuique
in agendis rebus facultas et ratio sit. Alia ex parte sua ipsi studia et
cupiditates callida semper confingendi arte integant; vigilantes, solertes,
accincti paratique occasionem praestolentur vindicandi sui praestitam ne
deserant; sempiterne sui sint memores; nunquam adversariis parcant nisi cum
velint gravius laedere, arietum more, qui quidem abscedendo impetum concitant,
quo vehementius impetant; mulctandoque inimico re quam verbis, facto quam
ostentatione insistant; fronte, familiaritate et blanditiis iram animi operiant;
omnium sermones aeque esse insidiosos deputent; credant nemini, sed credere
omnibus ostendant; nullos vereantur, sed coram quibusque applaudere atque
assentari omnibus assuescant. Qui se sic instructum paratumque exhibuerit vulgo
habebitur frugi, servabitur apud doctos, metuent omnes, obsecundabunt, idque
praesertim cum te viderint quasi ex commentariis omnem eorum vitam ad unguem
tenere; alioquin si ipsum te neglexeris, si cesseris petulantibus, si pertuleris
irritantes, fiet ut immodesti in te in dies insolentiores reddantur tua
patientia, fiet item ut procaces temulentique quodammodo ad te unum vexandum
illectentur. Sed quid plura? Omnino illud unum iterum atque iterum iuvabit
meminisse, bene et gnaviter fucare omnia adumbratis quibusdam signis probitatis
et innocentiae: quam quidem rem pulchre assequemur si verba vultusque nostros et
omnem corporis faciem assuefaciemus ita fingere atque conformare, ut illis esse
persimiles videamur qui boni ac mites putentur, tametsi ab illis penitus
discrepemus. O rem optimam nosse erudito artificio fucatae fallacisque
simulationis suos operire atque obnubere sensus!".
Haec Momus. At Pallas et Minerva interea
constituerant Iovis arbitrio relinquere ut provideret turbulentone et concitato
ad omne facinus Momo deorum sacrum insigne commodetur. Verum interea exulem
perquam benigne conveniunt, multa spe confirmatum hortantur ut malit summi
deorum regis quam legatorum manu divinitatis insigne suscipere. Nullam recusat
Momus conditionem, modo ab terrarum incolis diffugiat, et quam quidem ipse sibi
personam gerere imperarat, impraesentiarum apud legatas belle ac sedulo initam
agit: quadam enim simulata simplicitate et bonitate caepit collacrimari, et
acclinato vultu inquit se quidem non ignorare quam intersit maximi optimique
deum regis manu ornari se atque restitui, fateri quidem tantorum se putare
munerum esse immeritum, daturum tamen operam ut Iovi ceterisque diis, quoad in
se sit, perspectum et cognitum reddat se neque immemorem esse neque ingratum
accepti beneficii; idque sperare se assecuturum, quandoquidem agendo recte omnem
exspectationem bonorum de se longe superare instituerit, et fracturum invidorum
inimicorumque erga se conatus et impetum patientia atque rebus his omnibus
quibus ad gratiam et benivolentiam flectantur: se quidem longa perdomitum
calamitate atque aerumnis confectum didicisse perpeti adversa et facile
moderateque ferre si quid forte suam praeter sententiam et voluntatem exciderit;
quibus rebus fiat ut possit non invitus illatas iniurias ad se non recipere et
susceptas funditus oblivisci; demum cupere et ad felicitatem putare id, sibi ut
detur locus quo melioribus et bene consulentibus pareat atque obtemperet.
Itaque haec Momus cum ornate copioseque disseruisset,
qui caeperat esse veterator, ficto vultu suspirans "Et quid agimus?"
inquit "Abite vos dignae caelo, deae, ac redite ad vestras delitias, sinite
miserum et infelicissimum exulem versari in sordibus et squallore; sinite me in
luctu, in solitudine degere et calamitatem qua oppressus obruptusque sum ferre,
quandoquidem et tanta est ut ad miseriam addi nihil amplius possit". Hic
deae quidem permotae misericordia multa ad consolandum prosecutae, medium inter
se Momum excepere atque ad superos adduxere. Ad Iovem igitur cum appulisset
Momus, pro suscepta assentatoris persona regis genua amplexatus veniamque et
pacem compositis verbis deprecatus, non, uti concupisset, exceptus exstitit
benigne ab Iove. Nam adversus Phoebum factus iratior Iuppiter intumuerat et ad
redarguendi Phoebi quam ad salutandi Momi causam erat occupatior. At miser
Momus, rerum istarum ignarus, suas rationes malo iniri apud superos exordio
interpretatus, penitus concidit, et quo se verteret non inveniens, quasi indicta
ad iudices die reum se accitum atque adductum putare et pro capite causam
meditari quo dicendi genere culpam ab se suorum scelerum amoveret, quibusve
deprecationis et commiserationis locis Iovem mitigaret secum ipse commentari
occeperat. Interea qui ab Iove scrutatum missus fuerat, Mercurius, rediens
refert Phoebum ipsum illico affuturum, neque, quod inimici calumniis
insimularant, aut Aurorae illecebris et amoribus detineri aut suam per superbiam
exequi officium dedignari, verum immani quadam votorum phalange obiecta
interpellari quominus ad regiam Iovis arcem pro vetere more et consuetudine, ut
assolent dii, singulis diebus regem consalutatum et veneratum ascenderet. Hic
Iuppiter, remissa frontis severitate, in Momum versus "Nos" inquit
"vota isthaec tua, Mome, ni modus adhibeatur, obruent", dictisque
paululum conticuit. At Momo id Iovis dictum illico in animum induxit ut faceret
coniecturam se aliquid turbarum suis votis concivisse, idque cupidissimo rerum
novarum tam fuit voluptati ut non potuerit non oblivisci moeroris sui,
conceptamque animo laetitiam nequivit non propalare. Secundo enim optatissimoque
flagitiorum suorum successu gestiebat atque intra se "Peream" aiebat
"ut lubet, modo, quod videre videor, hic aliquid laeserim".
Interea Iuppiter ad Minervam Pallademque versus
inquit: "Quidni et Virtutem una vobiscum reduxistis? Quid ea? Quid rerum
agit?". Hic deae se quidem, pro vetere legatorum more, curasse in sua
profectione aliud nihil respondere praeter unum id, cuius gratia
proficiscerentur, at satis quidem se superque habuisse negotii in uno Momo
pervestigando, quando, ut miseri calamitosique faciunt, in solitudine et
squallore abditus latitaret. Caepit ergo Iuppiter de Momo sciscitari Virtutemne
apud mortales viderit. Hic Momus, dura suspicione perculsus ne quid ea
interrogatio ad factum ab se vitium spectet, expalluerat et obmutuerat; sed
brevi sese colligens, obducta ad speciem comiter fidentis fronte, subridens
"Num tu, o dignissime deorum princeps, quae apud mortales in dies
gerantur" inquit "ignoras?". "Mitte" inquit Iuppiter
"quae norimus, dic quod rogare". Tum Momus iterato titubare et quo ea
spectent verba dubius expavescere, sed iterato ab Iove admonitus ut responderet,
sui memor, ad belle initas artes dissimulandi rediit atque inquit:
"Mercurius, qui omnium solertissimus est, si quid eum novi, ubi ea
consideat tenet, qui quidem non iniuria dearum pulcherrimam Virtutem unice amet;
et dulces amores tuos, o Mercuri, quamdiu sines abs te abesse?". Hic
Mercurius cum arrisisset asseveravit seque, Iovem deosque reliquos omnes adeo
fuisse hac una votorum cura perpeditos, ut nullis rebus praeterquam votis vacare
occupatissimis diis licuerit, et putare se quidem optime consultam deam a tantis
rerum agendarum molestiis secessisse. Momus hac de re iterato recreari, iterato
efferri incredibili gaudio, et cum Virtutem deam videret apud Iovem deosque
desiderari, ut erat mirus admodum redditus veterator, eleganti vocis, vultus
gestusque artificio totum se ad fingendum comparat, et superiorem illam quam
recensuimus historiam refert de suis perpessis rebus, sed ita ut dum mortalium
expromeret scelera, tum quidem maxime hominum causam tueri et erratis velle
veniam impetrare diceres. Etenim aliis ex fabulis insinuatione adducta eo
devenit ut quasi non ex proposito, sed ipsa ex re admonitus in id incideret, ut
enarraret irrupisse proceres in templum, tumultu exterritos adolescentulos deos
a matre restitisse variasque in formas versos sibi a consceleratorum temeritate
et audacia cavisse. Subinde annectebat se quoque gravissimis iniuriis affectum,
et media deperdita barba diffugisse. Itaque his admodum rationibus nihil
praetermisit quod valeret ad odium adversus homines excitandum, in eoque omnem
vim orationis exposuit, ut indignissime factum id dii statuerent. Confabulantem
Momum Iuppiter audiens et ii qui aderant dii nimirum commovebantur cum ceteras
ob res, tum ob iniquam indignamque Virtutis deae calamitatem; alia ex parte non
poterant non facere quin in cachinnum irrumperent ridiculos Momi casus
intelligentes. Quos cum ita vidisset affectos Momus "Quantum ista in
re" inquit "quam dicturus sum valeam prudentia, vestrum erit iudicium:
ego vero sic de me ipso testor, summa fide adduci ut haec referam. Tibi quidem o
rerum conditor, Iuppiter, omnia probe et praeclare fore constituta sentio quae
quidem ad imperii decus et ornamentum faciant, ni forte illud, quantum videre
licet, desit, quod quae apud mortales agantur habes neminem qui ad te referat,
et eam gentem, mihi crede, minime neglexisse oportet". Cum haec dixisset,
Iuppiter, secum ipse suspensus, innuens affirmavit uni se huic rei cupere
providisse, sed in tanto suorum numero aegre ferre quod haberet neminem, ex
animi sui sententia, quem volentem et ad rem exequendam non ineptum possit
mittere. "At habes quidem" inquit Momus "cui recte ac tuto eam
demandes provinciam, ut promptiorem accommodatioremque dari si optes, nunquam
alibi invenias. Habes enim ex me natam Famam, omnium pervigilem et, quod ad rem
conferat, celerem pedibus et pernicibus alis ut nihil supra; tum est illa mei
quidem cupidissima atque observantissima, ut hoc tibi spondeam pro accepto abs
te beneficio: eam quaeque imperaris, mea praesertim causa, mature summa fide et
summa diligentia executuram". Habuit Momo gratias eam ob commonefactionem
et pollicitationem Iuppiter. Ergo Momus "Hoc pro beneficio," inquit
"si beneficium potius quam officium id supplici et calamitoso Momo putandum
est, peto a te, benignissime Iuppiter, ut si qua in illa procreanda forte videar
amorum culpa obnoxius, eam ereptae barbae doloribus compenses". Risere
atque re cognita indulsere.
Hunc risum intercepit iratae Iunonis adventus: nam
dum apud Iovem sic confabularentur evenit ut Pallas Minervaque sese e corona
subriperent Iunonique ut gratificarentur abscederent; quod Iunonem et in Momum
esse infestam et veterem contumeliam meminissent, qua de causa sacrum deorum
ignem inclusum gemma reddere Momo destitissent edocuere. Illis ea de re
collaudatis, Iuno ad Iovem irrupit ardua, irarum impotens, torvo aspectu, atque
illic habere quidem se inquit quippiam quod de rebus maximis cupiat conferre,
amotisque arbitris sic orsa est: "Et quidnam esse causae dicam, mi coniunx,
ut fieri te in dies etiam maioribus in rebus negligentem intuear? Pigetne te
Iovem esse, pudetne te regem haberi et omnia licere ex arbitrio, qui tibi
paratum imperii aemulum induxisti? Vel quidnam fuit causae ut quam tu rem
fastidias, eius tu rei auctorem improbum et factiosum probes? Inimicos eosdemque
abiectissimos ornabis, tuos vero, quoad in te sit, omnium esse indecentissime
acceptos voles? Extorres, proscriptos, pessimeque de deorum genere meritos et
invitos in caelum accerseri iubes, me vero quae te quae Iuno measque preces
respuis. Tu aedes auro, tu fores, tecta, gradusque auro, aureas columnas, aurea
epistylia, parietes auro gemmisque pictos ac redimitos quibus visum est
condonasti, uxore praeterita atque neglecta. Lautissimas aedes illi incolunt, at
et quinam? Mercurius deorum scurra et temulentus Mars et pellex Venus, infelix
Iuno, despecta Iuno! O nos miseras, a nostri coniugis beneficentia excludimur!
Adde quod et nostras sedes, quas hinc reiectae incolebamus, cum essent nulla re
alia praeter puritatem et sordium vacuitatem honestae, tu amantissime, tu
coniunx, replesti foedissimorum votorum obscenitate: me dignam profecto hac mea
in te perenni fide et constantia, in quam istarum purgamenta reiicias! Sed
liceat deorum regi ornare quos velit, ac velit quidem publicum odium, istum
nefarium et consceleratissimum Momum, ad se recipere, regni consortem facere,
sui et suorum oblitus, aulas uxoris ita foedari votorum illuvie patiatur ut vel
iumenta Phoebi ea subisse respuant ac pro foetore horrescant. Sed non hic
committam amplius ut frustra apud obstinatum aspernatorem graves meas iniurias
deplorem; satis obtudi aures tuas, Iuppiter, satis frustrata sum. Et quid iuvat
aeternum poscere quod semper negetur, ni forte studeas ut continuo aliquid
curarum ad veterem dolorem accumules? Non rogabo, non profecto prosequar, ut qua
in re tibi sum voluptati (dum nostram importunitatem flocci pendis et omnia
negas deprecanti) in ea mihi sim gravis nimium rogando. Tu sequere negando et
aspernando iam quae ultro erat officii tradere. Sed, si per te liceat, agedum:
num illud oportuit, cum aliorum commodis etiam infimorum tam multa contulisses,
hoc etiam animadvertere, ne indecentius uxor quam caelicolarum infima plebes
habitaret? Et quanti erat elargiri uxori ab Iove optimo et maximo, non sine
lacrimis precanti, quod indignissimis ultro erogasti? Quid si maiora
expostulavissem? Nihilo enim plus rogabamus dari quam ut ad aedium nostrarum
ornatum vota mortalium quae essent aurea commodares; idque tamdiu supplex orans,
obtestans, coniunx, tandem abs te haud usquam potero exorare? Mi vir, semperne
eris in Iunonem durus? Quod si te mea in causa nequeo flectere, at, mi vir,
illud liceat admonuisse tua praesertim causa, ut videas quos ad te recipias,
quibus credas, cui committas teque remque maiestatemque imperii tui; hunc tu
Momum si satis noris, etiam atque etiam quae commonefeci pensitabis".
Haec
Iuno, cumque unas et item alteras lacrimulas tenui velo abstersisset, quaeque de
Momi animo erga Iovem vereretur subtexuit et omni dicendi qua poterat arte
gravissimos infigere aculeos suspicionum elaboravit; subinde iterato ad vota
expostulanda orationem deflexit. Cui Iuppiter "Esse et ego quid hoc dicam
causae" inquit "o coniunx, quod nunquam te non iratam offendo? Dolet
me tui et curarum tuarum, quas nimirum esse alioquin leves, sed ad te
sollicitandam plus satis graves intueor. Et quid agis, Iuno? Semperne sic novas
res aucupaberis et captabis, quo me vexes? Quid est quod me tibi purgem? Aurea
dixisti velle habere vota ut coaedificares. An parum tibi apud nos suppeditat
aedium ubi splendide lauteque habites, ni et novas tibi arces construas? Sed
vince, coniunx, habe tibi vota aurea, cape ab obstinato frustratore quae
imperas. Tu modo ne nobis istas leges imposuisse prosequare, ut quae facta velim
tu reddere infecta cures. Pone tuas istas malo suspiciones dicere quam
simultates, deque Iove posthac sperato meliora. Neque enim adeo me Iovem esse
oblitus sum ut non prius quae facto opus sint mediter quam facta velim, tum et
quae me deceant ita prospicio ut nusquam mei me poeniteat consilii. Negligentis
potius esset atque inconsulti levium suspicionum occursu, quibus omnia referta
sunt, ab instituto deici. Non tamen hinc est ut me admoneri abs te feram
moleste, sed defatigari delationum ambagibus, utcumque id fiat, stomachor. Tu
contra, Iuno, aeque admonentem Iovem ne despice; hoc est quod abs te impetrasse
velim, quod item frustra aeternum petivi, ut cum parere didiceris, Iuno, tum
eorum qui imperent consilia et gesta pensites atque corrigas. Interea quae tua
fieri causa voles, et Iuno, et coniunx, Iove audiente volenteque
assequere".
Itaque
haec Iuppiter, et in ea re consulto commotior videri multo voluit quam esset id
quidem cum ut coniugis vehementiam retunderet, tum ut Palladi pro non executo in
legatione imperio honestius succenseret; ac fuit quidem ea de re in dicendo usus
voce ita elata ut a corona deorum, qui tum semoti astabant, exaudiretur. Missa
ab se Iunone, varia secum ipse de uxore repetens conticebat; ceteri dii velut
attoniti ob regis iniucunditatem obmutuerant. Sed tulit casus ut Momi quodam
facto insperato Iuppiter unaque dii omnes ad risum excitarentur. Namque Iunone
apud Iovem quae recensuimus disputante, Momus de Mercurio interrogarat quidnam
id ita esset, cur Phoebum ad Iovem salutandum proficiscentem vota
interpellarint. Cui Mercurius in hunc modum responderat: "Mortalium quidem
vota cum multis de causis, tum quod plena venirent ineptiarum, ut erant
aspernanda ita aspernabantur. Ea de re Iuppiter diique omnes iusserant ab his
caelicolarum sedibus expurgari atque excludi. Ut maiora omittam, in votorum
numero erant quae nasum aduncum oculosque perturgidos strumamve informem
emendari expostularent, eoque devenerat res ut, quod longe fastidias, acu aut
fuso amisso votis deos poscere auderent. Sed haec erant levia: illud erat
gravius, quod quo erant vota ipsa pleraque omnia referta odiis, metu, ira,
dolore et huiusmodi putridis corruptisque pestibus quae hominum pectoribus
immersae haerent, eo aulas omnes caeli obscena tetraque odoris foeditate et
nausea complerant. Illudque inprimis superi abhorrebant atque exsecrabantur,
quod inter vota comperiebantur quae parentum, quae fratrum quae liberorum
virique inprimis necem atque interitum exposcebant. Quid et quod magis oderis?
Vota audebant facere quibus urbium provinciarumque ultimum exitium atque
excidium flagitarent. Sed anceps et diutina fuit deliberatio cunctane vota caelo
exterminarent atque reiicerent; vicit tamen eorum sententia, qui aurea retinenda
consulerent. Nunc hoc successit incommodi, exclusis votis, ut multa votis
poscere mortales assueti, votis vota dum non audiuntur addere non cessent, quo
fit ut incredibili votorum vi aethera occupent, votis Phoebo via interpelletur,
votis Iunonis area consternatur, ipsi denique inter se dii votorum gratia grave
inire certamen parati sint. Ergo tu, Mome, his tuis inventis omne caelum, omnes
caelicolas exerces".
Hanc Mercurii orationem Momus audiens non potuit
ipsum se continere quin prae animi laetitia in maximum cachinnum irrumperet ita
ut omnium ora in se converteret. At rogatus quid ita inepte ridendo insaniret,
illico versipellis, se recipiens, inquit: "Sane rideo, Mercuri, quod aiebas
mortales votis poscere ut indecentes et male dolatos vultus suos
reconcinnaretis. Etenim fabri sitis omnes dii oportet puellarum gratia, siquidem
una sola in puella pro eius animi sententia construenda quicquid ubique est
artis artificiique consumitur. Proh et quae ora et quos vultus domo
afferunt!". Hinc exhilaratus Iuppiter non tam Momi salibus quam gestus
insipiditate, qui dedita opera et studiose se ridiculum exposuerat, arrisit;
perinde eos, qui tum illic aderant deos, inprimisque Momum, ridendi cupidus
vocavit ut secum esset in coena. Ridebis atque admiraberis Iovemque Momumque,
nam in coena non facile dici potest quam inter epulas praeter omnium opinionem
iocosum se Momus exhibuerit, multa referens quae suum per exilium pertulerat cum
ridicula, tum et digna memoratu. Inter quae illud fuit, ut referret omnes quidem
se voluisse hominum vivendi rationes et artes experiri, quo reperta commodiore
acquiesceret; in singulis quidem elaborasse ut studio et diligentia coniuncta
exercitatione et usu evaderet in egregium artificem; nullam tamen ita didicisse
ut sibi satis instructus videretur, tam comperisse omnes artes huiusmodi ut quo
plura quae ad peritiam faciant usu et doctrina sis assecutus, eo plura discernas
tibi deesse ad cognitionem. Sed eas omnes quae apud homines inter egregias
habeantur vivendi artes reperisse eiusmodi esse, ut sint longe minus utiles
minusque commodae ad bene et beate vivendum quam sapientis hominis cognita ratio
postulet; atqui, ut a primariis et honoratissimis incipiat, militiam sibi
inprimis visam percommodam, id quidem, cum alias ob res, tum quod per eam
virorum principes reddantur, potentatus nanciscantur, posteritatisque fructum
assequantur. Accedebat eo ut arma sibi potissimum eligenda duceret quod se ab
armorum periculo immortalitate immunem meminisset, ac fuisse quidem militem se
beneque rem gessisse manu et animi viribus, postremo ductitasse exercitum,
instruxisse acies, exercuisse classem, suos vidisse titulos victoriarum
quamplurimos excepisse frequentissimos civium plausus et congratulationes; sed
brevi odisse castra, vexilla, arma, classica, omnemque virorum strepitum
fremitumque: non id quidem satietate aut fastidio quodam iteratae gloriae, sed
iusta rectaque, minime insolentis viri, ratione, quandoquidem in his omnibus
rebus quae ad arma spectant nihil inveniri intelligeret quod saperet aequitatem,
quod non esset alienum a iustitia, quando item in omni illa armatorum
multitudine intueretur nihil quod quidem ad humanitatem aut pietatem spectaret,
omnia cerneret ad utilitatem, ad animi libidinem, ad rerum temporumque suorum
rationem et conditionem per vim nefasque referri, nulla fortibus certa aut
merita referri praemia, omnia imperiti vulgi iudicio et opinione pensari, res
consiliaque eventu putari, praemia non virtuti, sed audaciae et temeritati
referri. Sinere se pericula et labores quos in sole et pulvere, noctuque sub
imbre et divo obire oporteat; sed illud non praeterire, quod inter sanguinis
vitaeque suae prodigos, alieni cupidos, impuros, impios, diritate immanitateque
teterrimos, in fece et sentina perditissimorum et a suis patriis sedibus
perpetratis flagitiis profligatorum, inter ruentium templorum stragem, fragorem,
fumum cineremque versandum esset, ut tota illa in re bellica nihil se invenisse
Momus deieraret quod satis delectaret praeter id, quod interdum, stulto et
vesano furore conciti, turmae atque manipuli armatorum mutuum in ferrum
praecipites ruerent. Operae quidem pretium esse coram intueri portenta illa
impurissima et pestes hominum properantium in mortem, suique similium scelere et
manibus contrucidari. Voluisse et regem fieri se, quod proxime ad
deorum maiestatem regium imperium arbitraretur ac magni quidem duxisse olim
vereri observarique se a multitudine, eamque praesto adesse, pendere ad
obsequium, parere dictis; item magnifice habitare, honorificentissime progredi,
laute ac splendide convivari et concelebrari. Principio quidem veritum ne id
sibi foret arduum assequi atque difficile, quoniam multos videbat ea una in re
nanciscenda frustra maximis laboribus et ultimo discrimine contendisse,
perpaucos attigisse; sed animadvertisse duas ad principatum patere vias breves
et haudquaquam difficiles: unam quidem, quae factionibus et conspirationibus
muniatur, hanc teneri expilando, vexando, collabefactando, sternendoque quicquid
tuis curriculis obiectum ad interpellandum offenderis, alteram vero ad imperium
viam bonarum esse artium peritia, bonorumque morum cultu ac virtutum ornamentis
deductam atque aptam, qua quidem te ita compares, ita exhibeas hominum generi
oportet, ut te gratia et benivolentia dignum deputent, unum te in suis adversis
rebus adire, tuis potissimum assuescere consiliis et stare sententiis
condiscant. Neque enim ullum in terris vigere animans quod ipsum sit homine
contra servitutem magis contumax; contra item homine ipso fingi posse nihil ad
mansuetudinem tractabilitatemque propensius. Sed scire imperium agere artis esse
minime vulgaris, quod si pecudes, brutaque et quae ad feritatem agrestem nata
sunt usu domita reguntur et certa quadam disciplina continentur, quid hominem ad
facilitatem frugalitatemque societatemque vitae natum non moderabimur arte et
ratione, quandoquidem iusta et recta imperantibus, ut videre licet, sponte
ultroque obtemperet? Sed imperium postquam adeptum partumve est rem esse procul
dubio difficillimam imperantibus asserebat. Nam eo cum sis adductus loco ut tua
negligere, aliena curasse oporteat, cum item tua unius cura et sollicitudine
multorum otium et tranquillitatem tueri ac servare opus sit, quid potest in vita
difficilius dari atque laboriosius? His addebat publica esse negotia omnia
penitus ardua atque impeditissima, in quibus si tua unius utaris opera non
sufficias, et aliorum si utaris opera casibus id atque periculis refertissimum
sit; negligere vero quid sit officii cum ad dedecus et ignominiam,
tum ad calamitatem exitiumque redundet. Denique, si rem satis spectaris quod
isti imperium nuncupant, id profecto publicam et intolerabilem esse quandam
fugiendarum rerum servitutem intelliges. Ceterum nummularias ceteras
quaestuosasque artes et facultates ultro abdicatas ab se esse voluisse, quod vel
satietatem ex copia, vel fastidium ex usu, vel taedium ex quaestu praebeant, vel
si tandem cupiditate adducaris ut tibi plura esse velis quam oporteat, fore ut
sordidam illiberalissimamque sollicitudinem afferant. Postremo nullum genus
vitae se aiebat comperisse quod quidem omni ex parte eligibilius appetibiliusque
sit quam eorum qui quidem vulgo mendicant, quos errones nuncupant. Hanc esse
quidem omnium unam facilem artem, in promptu utilem, vacuam incommodis, plenam
libertatis ac voluptatis, quam rem ita esse multa cum festivitate Momus cum
plerisque aliis argumentis, tum his rationibus demonstrabat: "Etenim
sic" inquit "dicunt quidem geometrae, quaeque versentur in arte sua
aeque teneri a quovis rudi discipulo atque ab eruditissimo, modo semel ea
percepta sint. Idem ferme ipsum in hac erronum arte evenit, ut uno temporis
momento perspecta planeque cognita atque imbuta sit. Sed in hoc differunt, quod
geometra instructore qui futurus est geometra indiget, erronum vero ars nullo
adhibito magistro perdiscitur. Aliae artes et facultates habent edocendi
tempora, ediscendi laborem, exercendi industriam, agendive quendam definitum
descriptumque modum; item adminicula, instrumenta et pleraque istiusmodi exigunt
atque desiderant, quae hac una in arte minime requiruntur. Una haec artium est
incuria, negligentia inopiaque rerum omnium, quas aliis in rebus ducunt esse
necessarias, satis fulta atque tuta. Hic non vehiculis, non navi tabernave opus
est, hic non decoctoris perfidia, non raptoris iniuria, non temporum iniquitas
metuenda est. Hic nullum congeras capital praeter egestatem rogandique
impudentiam oportet, ac tua ut perdas, aliena ut roges nihil plus negotii est
quam ut velis ita mereri de te. Adde quod aliorum sudore et vigiliis erro
pascitur, suo quantum lubeat otio abutitur, rogat libere, negat impune, capit a
quibusque, nam et miseri ultro offerunt et beati non denegant. Eorum vero quid
referam libertatem atque solutam vivendi licentiam? Rides impune, arguis impune,
obiurgas, garris tuo quodam iure impune. Quod illi ad dedecus ignominiamque
deputant verbis cum errone contendere, quod illi statuunt flagitio manum
impotenti inferre, id ad regni quasdam conditiones et leges facit. Posse quae
velis et nullos habere dictorum factorumque censores, ea demum regnandi
suffragia et praesidia sunt. Neque illud concedam regibus ut divitiarum usu
magis quam errones fruantur: erronum theatra, erronum porticus, erronum quicquid
ubique publici est. Alii in foro ne considere neve altercari quidem voce paulum
elatiori audebunt, et censoria veriti patrum supercilia publico ita versantur ut
nihil sine lege et more, nihil pro voluntate et arbitrio audeant. Tu, erro,
tranverso foro prostratus iacebis, libere conclamitabis, faciesque ex animi
libidine quaecumque collibuerint. Duris temporibus ceteri moesti mutique
tabescent, tu saltabis, cantabis. Malo regnante principe alii diffugient
errabuntque exilio, tu arcem tyranni concelebrabis. Hostis victor insolescet, tu
solus tuorum intrepidus coram adstabis. Et quod quisque summo labore capitisque
periculo sibi accumularit, tu illius quasi debitas tibi dari primitias
expostulabis. Est et illud quod ad rem egregie faciat, ut cum nemo sic viventi
invideat, tum et ipse nullis invideas, quandoquidem in aliis cernas nihil quod
non facile possis assequi, dum velis. Adde his quod erronis conditio ita est ad
quamvis artium aliarum accommodata, ut quoquo te contuleris recte ac digne
fecisse videare, quod quidem ceteris mortalium haud aeque evenit: nam et
levitatis putatur suam qui assueverit artem linquere et non sine dispendio ad
alias transmigratur. Neque illos audiendos puto qui quidem hanc unam erronum
sectam dicant plenam esse incommodorum. De me illud profiteor, ceteris omnibus
in artibus unas et item alias plerasque res offendisse quae et durae et acerbae
fuerint quaeve, cum eas noluerim, tum iisdem illis aegre carere non potuerim.
Nam omni quidem in artificio multa sunt, insita natura et quasi innata, quae
etsi gravia et molesta sint, ferenda tamen sunt iis qui in ea velint versari; at
hac in sola una erraria (ut ita loquar) disciplina et arte nihil unquam offendi
quod quidem ulla ex parte minus placuerit. Nudos vides errones sub divo atque
duro in solo accubare: eos contemnis, despicis una cum vulgo atque fastidis.
Vide ne teque vulgusque errones ipsi contemnant atque despiciant. Tu aliorum
causa facies multa, erro nec tua, nec aliorum causa facit quippiam, sibi facit
quicquid facit. Quid hic referam quam sint illa quidem inepti et stulti hominis
quae vulgo admirantur, toga, purpura, aurum, mitra et huiusmodi? Aut quis non
irrideat, cum videat te vestium gravi involucro et implicamento obligatum atque
compeditum prodire, ut aliorum oculis placeas? Hoc non facit erro, ergo ridet.
Tune sanus non cavebis tibi esse vestium pondere infensus, tune, ut lautior et
cultior videare, non recusabis habere membra ad aliorum arbitrium occupata et
obstricta? Veste utemur ut tegamur, non ut admiremur. Imbrem et frigora qui
veste proteget, erit is quidem satis et ad usus commoditatem et ad naturae decus
ornatus. At solo cubabit erro: et quid tum? Ne vero si somnus aderit
apertioribus obdormies oculis nudo in pavimento quam inter peristromata? At
cygnis dedit quidem natura plumas ut integerentur, non ut ad lectorum delitias
conferrent: tibi si tantum dedisset somni quantum subiecit strati ubi dormiens
accubas, procul dubio perquam maximum dormitares. Fitque is quem natura dedit ad
requiescendum locus et sedes usu in dies mollior atque salubrior, quod, si quid
ad delitias desit, pro pulvinari praesto erit fessis somnus.
Ceterum, conscendat in concionem erro, dicat eadem
quae quivis stragula veste indutus orator dicit: cuinam maior confertiorque
accurret audientium corona? Quem attentius audient? Quo perorante magis
commovebuntur? Cui tota in causa vehementius assentientur? Magna est in rebus
gravissimis horum disciplinae hominum auctoritas, ut nihil supra. An tu
interraro videbis ebrii et deliri erronis dicta accipi pro vatum monitis
eademque seriis in rebus referri ac si oraculi essent ore decantata? Sed de his
alias, ad me redeo. Quid illud, et quanti erat arduis me et periculosissimis in
rebus hominum aeque atque in levissimis versari animo aequabili, nullam in
partem commoto? Quam quidem rem tu, o Iuppiter, deorum princeps, si sapis, optas
atque maiorem in modum posse concupiscis. Et quidnam est quod ad fructum otii et
specimen amplitudinis maiestatisque decus faciat magis quam ita sese habere
paratum et compositum, ut nullis uspiam rerum motibus de statu decidas?
Nuntiabantur gravia, quae ceteri omnes exterriti pavefactique horrescebant:
novos invisosque liquores ex duro silice manasse, mediisque ex fontibus arsisse
flammas, tum et montes inter se arietasse. Stabat attonitum vulgus, trepidabant
patres, omnia erant in metu et sollicitudine rerum futurarum. Alii publicam
salutem advigilabant, alii suis commodis servandis insanibant, spe agitati aut
metu. At Momus, curis vacuus, in quodcumque velis latus dulce obdormiscens nihil
sperabat, nihil metuebat, interque stertendum illud usurpabat dicere: 'Quid tum,
Mome, et quid haec ad te, ad quem neque pauperiem afferent neque quippiam
auferent?'. Narrabantur et rerum monstra: alios strata mari via obequitasse,
alios per sylvas perque saltus traduxisse classem, alios subfossis montibus
media per saxa intimaque per viscera terrae suos traxisse currus, alios immani
strue caelum aggressos petere, alios flumina et lacus eripuisse mari atque
extinxisse, mediumque intra aridum terrae solum acclusisse maria. Haec
admirantibus ceteris atque stupentibus, Momus illud assuescebat dicere:
'Enimvero, Mome, et hoc nihil ad te'. Ferebant locupletissimos amplissimosque
reges orbis innumerabili hominum manu impetum inter se facere, contegi caelum
sagittis, flumina sisti cadaveribus, mare hominum cruore excrescere. His rebus
cognitis ceteri, prout rerum suarum ratio et studia ferebant, aestuabant variis
animorum motibus; solus Momus illud observabat dicere: 'Et istuc, Mome, nihil ad
te'. Spectabantur agrorum incendia, vastitates, populationes, audiebantur
cadentium virorum gemitus, ruentium tectorum fragor, calamitosorum eiulatus;
haesitabatur, trepidabatur, discursitabatur; strepitus, crepitus, fremitus totis
triviis, totis angiportibus; at Momus resupinus nudis feminibus oscitans
allucinabatur, et quid sibi tanti tumultus vellent ne rogabat quidem nisi
negligenter sane atque morose. Tum si quis coram tantos turbines et rerum
tempestates deplorare aggrediebatur, Momus, perfricato crure, aiebat: 'Nequedum,
Mome, quicquam est hic, quod quidem tibi recte cures: dormi'. Quid postremo? Quo
hos atque illos animis affectos atque perturbatos mihi ludos facerem, cum eos
coactis circulis collatisve capitibus serio aliquid ordiri atque conferre
spectabam, repente eo advolabam, istic assistebam, ab iis petebam, assiduus
efflagitabam ut aliquid ad pietatem elargirentur inopi atque egeno; illi
indignabantur, ego mea gaudebam importunitate; illi nostram odiosam
intempestivamque scurrulitatem exsecrabantur atque excandescebant, Momus
ridebat".
Itaque Momus huiusmodi toto ridente caelo referebat.
Sed Iuppiter, cum satis risisset, Momum facetias istas recensentem
interpellavit. "Atqui" inquit "heus Mome, num et, quod aiunt,
figulus figulo, faber fabro, ipsum idem aeque erronibus evenit, ut inter se
invideant?". Tum Momus: "Enimvero et quis huic invideat qui prae se
ferat miserum esse se?". Tum Iuppiter: "Ni fallimur, invidebit
quisquis prae illo qui admodum miserabilis sit, volet sese dignum videri
misericordia. Quod ni istuc siet, fateor una haec tua erronum vita est non modo,
uti aiebas, vacua incommodis, sed egregie directa ad quietem atque summam ad
felicitatem apta, ut eam statuam huic nostrae deorum beatitudini esse longe
anteponendam. O malum maximum invidia, maximum invidia malum!". Tum Momus
"Admones," inquit "o Iuppiter optime et maxime, ut ipsum me
accusem: audies rem festivam. Versabatur inter philosophos egregius quidam
nebulo, quem unum si spectes facile credas principem esse abiectissimorum
hominum, ita corporis forma et omni membrorum ornatu se agebat inter errones
insignem atque nobilem. Describam tibi hominis speciem et habitum. Aderat illi
os impressum, mentum obductum, cutis hispida, crispissata atque ab genis pro
palearibus dependens, omnis vultus perfuscus, oculi turgidi et aperte
prominentes, horumque alter luciosus, alter sublippus et ambo perverse strabi;
naso tam erat multo ut non hominem, sed nasum existimes ambulare. Pergebat
procurva cervice et inversa in sinistrum humerum, collo protenso et acclinato,
ut terram non prospicere oculis sed auricula diceres; surgebat spatularum una in
strumam pergravem, incedebat gradu lato, tardo, vasto, sed lassis artubus et
quasi longo morbo spondylibus dissolutis ad cuiusque pedis motum innutabat. Sino
vestitum et reliquum apparatum, saccos centipelles, lacernam attavam lacernarum,
in qua mille parturientes mures nidificarant; pendebant humero pera, calathus
atque cantharus sordibus obsceni, foetore exsecrabiles. Huic me fateor homini
fortassis interdum invidisse, non quo esset ille quidem ita informis, sed quod
non obscure perspiciebam pluribus hunc videri dignum pietate, cum esset non
pietate, sed odio potius dignissimus. Tum et illud pigebat, quod errones nimium
multos volitare foro conspiciebam. Unum profecto erat in tota illa erronum arte
quod animo ferebam minus aequo: id erat cum latrantes et infestis dentibus nudos
talos appetentes caniculas pueri adversum me concitabant, et quam sint illi
quidem molesti scio vobis non posse facile persuaderi, sed ea irritamenta si
maximis diis accidissent, nihil in rerum orbe universo est quod illis inveniri
posset laboriosius. Sed de his alias. Nunc vero ad rem redeam, hoc est ut
affirmem apud mortales nihil inveniri commodius erronum vita, siquidem et
facilis et paratissima est, siquidem huic neque calamitas officere neque
improbitas adimere quicquam potest, siquidem in ea nihil inveniri potest quod
doleas". "O te igitur stultum" inquit Iuppiter "si tanta
bona reliquisti, ad superos ut conscenderes! Vide, Mome, quid recites, non
potuisse in te apud mortales ea quae apud nos divos plus satis possunt. Quid est
quod nequeat improbitas?". Hic Momus caepit deierare nunquam se fuisse
minus affectum curis quam cum esset erro, nunquam praeter semel tota illa in
vita doluisse, atque id quidem re alioquin levi obtigisse, sed non tamen indigna
memoratu. Incidisse enim ut offenderet quendam ascripticium servulum ex
ergastulo qui detrectantem et calcitrantem asinum fuste caederet. Primo caepisse
efferate excandescentem illum ridere, post id incidisse in mentem ut repeteret
quam ab pauperum numero iumentis debeatur, quae si forte desint fiat ut divites
velint portari a pauperibus. Ea de re indignatum caepisse redarguere atque
increpare his verbis: "O bipes indomite, servum pecus, non cessabis furere?
Ne tu non intelligis quam huic animantium generi debeatur, quod ni essent tu
tuique similes pro iumento sarcinas atque impedimenta ferres?". Haec
dixisse Momum. At illum, ut erat immanis, relicto asino obiurgatorem petiisse et
dixisse: "Quin immo tu pro asino feres?", fusteque ipso quo asinum
percusserat reddidisse Momum onustum plagis. Affuisse tum illic nonnullos viros
probos qui servum hunc dictis castigarent et factum maledicerent atque
condolerent; Momum vero affirmasse id factum optime, quandoquidem, maximis
hominum aerumnis neglectis, asini incommodis moveretur.
Tanta Momi lepiditate nimirum captus Iuppiter edixit
ut suis aedibus posthac uteretur perfamiliariter. Quam quidem rem cum ex Iovis
imperio factitaret (vide quid possit principis erga quemvis gratia et frons),
Momum, publicum caelicolarum odium, abiectum, despectum diisque omnibus pessime
acceptum, ut primum videre factum principi familiarem et gratum, illico bene de
illo sentire dignumque ducere cui sese ultro ad amicitiam offerrent,
observarent, colerent: idcirco Momum singuli deorum adire, consalutare,
gratificari dictis et factis certabant.
Quo in numero atque errore cum plerique omnes, tum et
Pallas dearum una (ut ita loquar) mascula, et Minerva, cunctarum decus et lumen
artium, versabantur; et erit operae pretium legisse qualem se Pallas Minervaque
deae gesserint, quo etiam in diis naturam mulierum recognoscas. Nam illae
quidem, quod intuerentur beatissimum principem Iovem, cui relictum esset nihil
quod amplius cuperet praeterquam ut perpetuis voluptatibus frueretur, Momi
scurrulitate delectari, idcirco movebantur ut de publicis deque privatis rebus
suis plurimum cogitarent, et cum essent non ignarae quid in cuiusque animum et
mentem possint conspersae verborum aptis temporibus maculae, illius praesertim
qui quidem ex arbitrio ad te sive otiosum sive sollicitum habeat aditum, iam tum
animis erant vehementer commotae, et cum meminissent ab se proxima ignium
iniuria fore lacessitum Momum, non temere vereri caeperant ne diligens solersque
sectator aliquid iocosa illa sua assiduitate adversi moliretur. Sed, uti erant
mulieres, consilio usae sunt muliebri, minime opportuno minimeque attemperato.
Enimvero Minerva qua callebat dicendi arte convenit Momum, ac de sacrorum ignium
facto ex ignaro fecit ut esset certior, dumque suadere institit non id quidem
sua fore amissum opera, ut tanto deorum dono Momus fraudaretur: omnem
largitionis offensionem explicavit, affirmans id sibi nusquam potuisse venire in
mentem, ut aggrederetur quippiam quominus bene de se deque deorum genere meritus
Momus ex Iovis decreto ac voluntate ad superos rediret honestior; sed fateri
suum errorem, se quidem Palladi et armatae et praepotenti deae sic petenti non
fuisse ausam non obtemperare, neque mirandum Palladem hoc temptasse, quae quidem
Fraudi deae plurimum debeat, quin et indulgendum si studiis coniunctissimae deae
in adversarii gloria non augenda mutuo opitulentur. Ceterum orare ne quid sibi
succenseat, sed posthac malit sui cupidam experiri quam odisse immeritam.
Momus, etsi acrem animo ex ea re indignationem
concepisset, tamen, quod simulare dissimulareque omni in causa decrevisset,
tenui oratione et levibus dictis ab se Minervam missam fecit, ac inter cetera
illud adiuravit, non id se accipere ut iniuriarum velit reminisci cum alias ob
res, tum ne eam animo ferat molestiam quam vindicandi cura et sollicitudo soleat
afferre; meliorem posthac optare inimicis atque obtrectatoribus suis mentem, qui
si tandem esse infesti non desinant, ad officium tamen ducturum se ut suas esse
partes deputet ferendis adversariis palam facere quali sit calamitosus
infelixque Momus animo redditus miti et mansueto. His acceptis responsis Minerva
abiit, sed vixdum ex aula excesserat cum e vestigio Pallas, iisdem animi
suspicionibus excita quibus et fuerat Minerva, ad Momum appulit suadereque
institit astu et artibus Minervae adductam se ut de Momo non bene mereretur,
cuius quidem erroris maiorem in modum poeniteat veniamque poscat. Non fuit aliud
frontis aut verborum ad dissimulationem in Momo adversus Palladem quam fuisset
ad Minervam; ardebat tamen ita et dolore et iracundia, ut vix compesceret
lacrimas. Sed hunc animi dolorem Themis deorum apparitoris adventus sustulit,
qui Iovis iussu ad solemne convivium Herculis Momum accersiturus advenerat.
Cupiebat enim Iuppiter ut multas alias superiores sic et coenam apud Herculem
ducere lepiditate Momi voluptuosissimam. Verum id longe evenit secus quam
voluisset: nam cum inter coenandum pleraque dicta ultro citroque a
commessantibus iactarentur et praesertim ab Hercule nonnulli sales recitarentur,
rogareturque Momus ut veterem illam historiam enarraret, quo pacto apud
philosophos avulsa barba diffugisset, Momus hos intuens ita ridicule in se
affectos non potuit facere quin stomacharetur: aegre enim ferebat non illud sat
videri Iovi et diis semel atque iterum succincte et breviter audisse, ni et
rursus in convivio, in quo maximorum deorum flos et nitor discumberet, quasi
epularum obsonium et mensae condimentum Momum ad irridendum deposcerent. Qui
ergo in hanc usque diem fuerat ex studio ludus iocusque omnium ordinum sua
affabilitate, is nunc sibi contumeliae loco ascribebat se invitari non honoris
gratia, sed ad risum. Accedebat quod novissimam animo personam imbuerat,
superiore illa omissa; namque posteaquam intellexerat plurimi se ab deorum vulgo
fieri ob principis gratiam, rerum suarum successu (uti fit) elatus, caeperat spe
et cupiditate maiora appetere de se atque, intermissa pristina conveniendi
festivitate, per maturitatem et gravitatem sensim elaborabat ut dignus videretur
apud Iovem gratia et apud caelicolas auctoritate. Quae cum ita essent, factum
est ut, convivarum et maxime Herculis petulantia offensus, pulcherrimo quodam
commento insolentes bellissime castigatos reddiderit. Se quidem, inquit, nunquam
non fecisse libenter ea omnia quae maximis diis grata intelligeret, nequedum id
sibi inpraesentiarum videri molestum si suo etiam cum dolore tam praeclare de se
meritorum voluptatibus satisfaceret; malle quidem tristem turbulentissimorum
suorum temporum memoriam delesse ex animo quam totiens refricasse. Sed suis
recensendis aerumnis venire quandam annexam complicatamque rationem gratiarum
pro accepto ab deorum rege beneficio, cuius quidem meminisse procul dubio
gaudeat, at futurum quidem sempiterne inscriptum animo beneficium quod
acceperit, et nunquam non retributurum officio quod potuerit. Exilii quidem sui
poenam fuisse nunquam adeo sibi acerbam et molestam quin de genere deorum
superum bene fore merendum statuerit, et doloris sui poenam erroris culpa
mitigasse; inde illud fuisse, ut quae sibi in dies forent mala subeunda, ea
quidem cum moderate, tum et fortiter atque constanter perferret, sed quantis
rerum adversarum cumulis obrueretur non facile dici posse, inter quae illud
inprimis angebat, quod nullae salvis deorum rebus darentur occasiones quibus
qualis demum esset Momus praeclare agendo ostenderet. Accidisse ut qua in re se
pulcherrime officio fungi intelligeret quamve unice ac maxime curaret, in ea
nimium multos, nimium acres, nimium infestos oppugnatores atque hostes
offenderet, quorum de vita et moribus dicendum sibi sit prius; mox de illorum
gravissimis sceleribus pauca ex incredibili numero facinorum, quae ad rem
faciant, referentur. Esse apud mortales genus quoddam hominum, quos si spectes
progredi oculis in terram defixis, fronte corporisque habitu ad omnem veterem
morem et honestatem quadam scaenica superstitione composito, facile venerere;
sin vitae consuetudinem et studia ad omnem flagitii turpitudinem pronam et
praecipitem respectes, merito oderis. Hos quidem sese spectatores dici rerum
voluisse, ac esse quidem eos pro nominis dignitate ingenio praeditos alioquin
non tardo neque hebeti, sed tam praeclarae atque excellentis virtutis lumina, si
qua in illis sunt, foedissimarum sordium cumulis perdidisse; quaesivisse illos
titulo cultusque parsimonia non vitae modum, sed inanis cuiusdam gloriae levem
auram et famae immeritae rumorem apud eos quibus parum essent cogniti; eosdem
tam inepte, tam intemperanter esse ambitiosos ut rerum quae sint omnium pulchre
et praeclare nosse causas profiteantur. Horum duas primum de diis exstitisse
sententias, subinde multas et varias manasse opiniones, non tam multitudine quam
disceptantium deliramentis repudiandas; sed inter omnes quaenam sit maiore digna
odio nondum satis constare. Nam alii ullos esse deos penitus negare: orbem rerum
concursu quodam fortuito minutissimorum, quo sunt omnia referta, corporum esse
factum casu, non deorum opere aut manu constructum; alii deos esse cum ipsi non
credant (nam si crederent aliter viverent) credi tamen vulgo velint sua
praesertim causa, id quidem ut venerentur, ut arma, castra imperiaque sua deorum
metu muniant atque ad stabilitatem firmitatemque corroborent; cui sententiae
illud addunt, ut se quidem esse deorum interpretes, cum nymphis, cum locorum
numinibus magnisque cum diis grandia habere rerum agendarum commercia
excogitatis vanitatum figmentis assimulent. Cum his adeo sibi fuisse certamen
varium atque laboriosum, hic ut deos esse ostenderet, illic ut non esse deos
tales probaret quos scelerosi mortales suorum facinorum auctores sociosque
habeant. Sed ita congressum in certamen ut cum eloquentem ipsa causa faceret,
tum se dicente veritas ipsa atque ratio facile tutaretur atque defenderet; at
pro deorum quidem re satis commodam sibi atque accommodatam fuisse contra
philosophos orationem, pro salute autem sua et pro capitis sui periculo parum se
sibi utilem patronum exstitisse. Quo enim deorum rationibus inservierit studio
et contentione qua debuit, eo sibi pessime consuluisse, gravem subiisse
invidiam, acerba odia adversum se excitasse ambitiosorum immodestissimorumque
hominum, qui quidem eiusmodi sunt ut omnia possint facilius perpeti quam videri
cuiusquam prudentiae et consilio acquievisse. Accessisse et tertium quoddam
genus hominum, sane doctrina et praeclaris artibus excultissimum, sed nimis
cupidum laudis et gloriae, qui quidem non fortiter factis aut recto rerum
agendarum consilio fructum posteritatis mereri, sed umbratili quadam
confabulandi arte suum commendare nomen immortalitati affectent. Hos per
conciones vagari solitos, nihil sibi assumentes certi atque constantis quod
affirment, praesertim apud eos qui usu et exercitatione rerum sapere quicquam
videantur, sed novis in dies assentationum artibus auditorum aures aucupari et
popularium de se admirationem captare, non tam multitudinis sensum atque
cogitationes flectendo et deducendo, quam ad multitudinis nutum sua omnia
instituta vertendo in dies et inmutando, et in ea re verumne an falsum, rectumne
an pravum id sit quod dicendo tueantur minimi eos pendere: illud omnibus nervis
eniti, ut id prae ceteris recte sensisse in suscepta altercatione videantur.
Horum se amplitudine et impetu orationis interdum rapi et obrui solitum, ut quid
respondendum esset non succureret: posse illos copia verborum, posse eruditione,
posse usu ut nihil sit, modo velint, quod vel dicendi facultate, vel adepta iam
tum auctoritate nequeant. Hoc ex genere hominum quendam, cum de diis
disputaretur, his verbis orsum fuisse dicere: "Non is sum, o viri optimi,
qui nullos esse deos et inane volvi caelum ausim affirmare, inveterata
praesertim in animis hominum opinione de diis, quos tamen vestrum nemo, ni
fallor, est qui ullos esse certa praestantique ratione audeat affirmare. Sed
illud interdum occurrit, ut possim dubitasse quid sit illud, cur patres et
piissimos deos superos nuncupemus. Quaeso, adeste animis et pro vestra
humanitate quae dicturi sumus attendite: novas inauditasque de rebus optimis
disputationes ex me audisse, ni fallor, minime pigebit. Fingite adesse hic
primos illos parentes nostros quos diis proximos arbitramur et eos, hac nostra
hominum qua constituti sumus miseria perspecta, ab Iove hominum patre et deorum
rege pro nondum obsoleta parentis gratia ita rogare: utrumne illud, o pater
Iuppiter, statuemus officium fuisse piissimum, ut, quoad in te fuerit, omnia
nobis esse per te erepta volueris, quae quidem homines optanda ducerent? Quis
illud a quovis irato patre etiam in perditos liberos animo unquam ferat aequo et
moderato, ut quos haberi suos velit eosdem inferiore sorte quam bruta pleraque
animantia agere vitam patiatur? Sino vires, velocitatem, sensus acuitatem,
quibus longe homines a bestiis superamur; cervisne atque cornicibus tam multos
vitae annos dedistis ut degerent, homines vero, quorum intererat id, vel maxime
superum causa, per quos templa, sacrificia et ludorum magnificentia, a quibus
omne sacrorum specimen religionisque honos colitur, tum primum inter nascendum
consenescere atque deficere, et antequam se in vita constitutos sentiant in
ipsoque aliquid incohandi conatu ruere in mortem voluistis. At sit mors, deorum
sententia, quidam exitus ab aerumnis sitque perinde mors bonorum optimum quod a
malis adimat! Mortem ego facilius crederem esse non malam si eam sibi deos
arripuisse perspicerem, donumque non delaudarem si ab iis esset deditum qui
malorum tantorum causa non fuissent. Verum quid hoc? Ceteras prope res omnes
quae quidem ulla ex parte possent placere superi occuparunt, mortem longe ab se
exclusere. Quid est bonarum rerum omnium quod sibi non vindicarint superi atque
ascripserint? Nostros dii Ganymedes, nostras dii naviculas, nostras dii coronas,
lyras, lampadas, turibulos, crateras, nobis quicquid belli, venusti lautique
invenere sustulerunt atque asportaverunt in caelum: in caelum lepusculos, in
caelum caniculas, in caelum equos, aquilas, vultures, ursas, delphinas, cete.
Quod autem nostris delectentur, quod monstra hinc rapta in delitiis habeant non
doleo, sed ne probo quidem; illud doleo, beatos illos superos nostris non moveri
incommodis, et cum patres sint, tam de nobis mereri pessime eos quis animo ferat
non aegro et perturbato? Nos, deorum filios, deteriori esse in sorte constitutos
quam pecudum filios quis possit ferre? Ne vero nos, si filii sumus, si patres
ipsi sunt, tam maximi eorum regni participes facere non oportuit! At illi filios
a patriis sedibus pepulere, belluis caelum replevere, homines exclusos voluere,
monstris caelum refertum reddidere. Et quantine putabimus nos hydras atque
hippocentauros potius factos non esse quam homines? At hominum gratia tam multa
in medium effudisse deos praedicant, quae quidem cum ad usum, tum ad voluptatem
atque ornamentum faciant: fruges, fructus, aurum, gemmas et huiusmodi. Haec
igitur iuvet inter nos considerasse, itane sint uti ferunt, quod si quis deos ea
fecisse asserat ut iis nobis illudant, nostras spes et exspectationes
frustrentur, fortassis non mentiatur. Quotus enim quisque est qui istiusmodi non
appetat volente deo, quotus est qui adipiscatur deo non repugnante, quotus est
qui adeptis fruatur aut gaudeat? Sed ea demum cedo fecerint hominum causa,
quaero bonorumne an malorum? Si bonis providisse dicent, quaeram quid igitur ea
bonis non erogentur, improbis non auferantur. Cur eadem optimis adimant et
scelestissimis condonent? Eccam pietatem probis dedere, ut quae ad necessitatem
faciant omnia per industriam, vigilias laboresve quaeritent, impiis vero,
audacibus deorumque contemptoribus etiam adiecere quae nimia penitus sint. Sed
quid ego ullos ab deorum iniuria excipiam, cum videam eos in universum mortalium
genus tam multa intulisse, quae interdum si quid furere desinant sibi non
licuisse optent? O diis invisum genus mortalium, quandoquidem, praeter eas
gravissimas res quas recensuimus, dolorem quoque febremque atque morbos et acres
pectoris curas et turbidos praecordiorum impetus et saevissimos animi cruciatus
importarunt! O nos extrema in miseria gravissimis durissimisque aerumnis obrutos
mortales, quos ita vexant, ita in dies afficiunt malis superi ut cum nunquam
vacare calamitatibus liceat, tum assiduis acerbissimisque casibus semper nova
dolendi ratio insurgat atque immineat, quoad perpetuo in luctu homini vivendum
sit, et ita vivendum ut omni in vita hora nulla succedat horae similis. Vel quis
vestrum est, viri optimi, qui sibi commodarum rerum omnium quippiam relictum
sentiat, praeter eas tantum res, quibus ademptis omnino futuri simus nulli?
Lucem, undas, fruges et huiusmodi non est ut nostra potius quam ceterorum
animantium causa fore producta assentiamur; loquendi usum et vitae modum, quo
esset alter alteri adiunctior, coacti necessitatibus ipsi adinvenimus; cetera
omnia nobis erepta brutis fuisse condonata vestrum quis ignorat? O nos igitur
iterum male acceptos! Quid admisimus miseri mortales ut, rebus omnibus quae
gratae commodaeque sint ereptis, nos aerumnis et difficultatibus obruti vitam
miseram degamus? Sed sint illi quidem dii caelo digni, optima omnia mereantur:
nos mortales, ad miseriam nati, obrui cumulis malorum non recusemus. Tametsi de
omni deorum genere quid possit quispiam interpretari, quis est vestrum quem id
fugiat? Quid tamen sentiam ipse non est ut referam, vos id adeo statuetis quid
tota in re assentire oporteat, quandoquidem ex nostro mortalium numero dicuntur
aliqui ad deorum numerum augendum conscendisse. At voletne ille quidem ex medio
hominum grege abreptus et inter beatissimos rerum dominos adscitus, voletne,
inquam, ille venerari et coli et metui, tantarum sese rerum gradu et sede et
maiestate dignum deputans? Cui forte iterato si via sit, ac sibi plane cognita
et explorata, qua conscenderit ad superos redeundum, quidvis facilius possit
quam caelicolam fieri. Multa praestitit occasio, multa tulit necessitas, sed
plura adiecit hominum improbitas atque stultitia, quibus rebus summorum forte
deorum aliqui vel inviti in id amplitudinis rapti sunt ita adeo ut se mirentur
unde tantum siet. Et quam commodius cum illis ageretur, si se nossent pro
dignitate deos gerere! Quod si nostrum quispiam homunculorum talem se exhibeat
in rebus administrandis qualem plerique magnorum deorum se habent, merito
plecteretur. Sed tu deosne esse hos putes, qui res mortalium tam supine
desidioseque negligant, aut hos qui monstra, ut videre licet, inprimis colant,
ulla rerum piissimarum procuratione dignos putabis? Scio quid hic respondeas,
dices: quid mirum si nimia in licentia constituti insaniunt, si dum omnia posse
quae velint sentiunt, hi quidem velint omnia quae possint, et quae demum velint,
licere omnia arbitrentur? Atqui id ita liceat diis, spreta hominum causa: cum
Ganymede inter epulas volutari, nectare et ambrosia immergi. Nobisne non licebit
tantis miseriis moveri? Non licebit opinari superos deos aut nullam gerer
mortalium curam, aut si gerant odisse? Et quid iuvat tantis supplicationibus
obsecrationibusque pacem deum alias res agentium, aut mala reddentium,
exposcere? Desinamus inepti eos sollicitare irritis cerimoniis qui, voluptatibus
occupati, solertes agentesque oderint. Caveamus inutili nostra superstitione de
his velle bene mereri, qui quidem aut nulli sunt aut, si sunt, irritati, infesti
semper ad miseros mortales malis conficiendos invigilant".
Huiusmodi fuisse ambitiosi illius orationem Momus
rettulit, et hac sese oratione adiuravit ita commotum dictorum petulantia et
flagitii indignatione ut prae ira vix manum continuerit, nec dubitare quin si
Iuppiter ipse optimus maximus, omnium mitissimus, diique piissimi et
modestissimi affuissent impudentissimumque illud oratoris os et intolerabilem
gestus verborumque iactantiam atque magnificentiam fuissent intuiti, illico in
illam omnem scelestissimam familiam litteratorum omnem vim fulminis effundendam
iudicassent, quo philosophos omnes totis cum gymnasiis et libris et bibliothecis
absumerent. Verum se pro suorum temporum conditione et necessitate temperasse
iracundiae, pro suscepti tamen negotii ratione non potuisse non facere quin in
id erumperet verborum, ut inter admonendum eos, qui de diis ita obloquerentur,
hortaretur iterum atque iterum prospicerent ne quid de his, a quibus tantis
tamque divinis prosecuti essent beneficiis, aut perperam perverseque
opinarentur, aut male mereri aggrederentur, caverentque ne dum deos negent,
demum sentiant praesentes esse eos atque piissimorum et impiissimorum, proborum
et improborum habere discrimen, postremo illis optasse ut ea mens erga superos
sit, quae suo sit sine detrimento et malo. Hic igitur ambitiosos illos, qui
omnia possent moderantius perpeti quam videri cuiusquam prudentiae et consilio
acquiescere, consensione facta insurrexisse, et quod Momi praesertim
admonitiones dedignarentur, a quo iam pridem multis victi disputationibus
capitali odio dissiderent, idcirco furore concitos irruisse atque vim illam ab
se persaepius alibi enarratam intulisse; sed petere se ab Iove optimo et maximis
diis ne huic mortalium insipientiae succenseant, sed potius quae se digna sunt
suam per indulgentiam atque beneficentiam cogitarent et prodesse mortalibus
perseverent, Momi incommodis atque iniuriis posthabitis.
Haec Momus submissa et inflexa voce tristique fronte
referens, animo erat alacri, cum ceteras ob res, tum quod deos atque inprimis
Iovem dictorum aculeis commoveri non obscure perpendebat. Perspiciebat enim
obmutuisse Iovem et digito hospitalem mensam subincussisse, ergo intra se gaudio
exultabat. Quam rem intuens Hercules subridens "Te" inquit "ego
item, o noster Mome, testor, ne quid ipse succenseas si qua ex parte mortalium
causam non esse apud Iovem omnino desertam cupio", et ad Iovem versus
"Indulgendum sane, o Iuppiter, est" inquit "mortalibus errore
praesertim consilii adversus ignotum apud se Momum desipientibus, quandoquidem
apud superos Momus ita se gerit ut non facile nosci et alius videri possit plane
quam sit. Sed cavendum item est ne quis in aliorum incommodum atque detrimentum
plus sapiat plusve teneat artium fallendi quam ingenia bona et simplicia deceat.
Quid illi mortales possint eloquentia ex Momo perspicue licet intelligere, qui
tam exquisita excogitataque suadendi ratione instructus de mortalium gymnasiis
ad superos rediit. Sed de Momi dictis deque tota causa quid a Iove optimo et
maximo sentiri deceat in promptu est; quid vero statuisse debeat, alii viderint.
At tu, Mome, illud velim tecum deputes, an hic aut locus aut tempus idoneus
accommodatusve sit, ut in convivio de his rebus iniucundissimis disputes, ut
capitis causam agites. Quid tibi voluisti, Mome? Utrum philosophos atque
eruditos ad invidiam trahere, an deos lacessere dictis et ironia? Sed nos, o
superi, tam grandi accurataque Momi oratione commoti, quid faciemus? Illudne
praeteribimus, quod meminisse oportet, quamdiu fuerint mortales, tamdiu fuisse
et opinionum errores et studiorum varietates et disputationum ineptias? Sed tu,
deorum gravissime, agedum Mome: negabisne cum istis studiosorum familiis, in
quas tu tam atrocissime invehebare, aeternum fuisse quandam perennem
inquisitionem veri atque boni? Negabisne philosophorum ope effectum ut genus
mortalium seque suamque sortem non ignoret? Non enim erit ab re neque ab
officio, Mome, si abs te provocatus congrediar. Etenim quis unquam apud mortales
tam protervus inventus est, qui se maximorum deorum amplitudine et maiestate
dignum deputet? Quis est qui non se quidem tam multis quae a diis susceperit
bonis prope indignum deputet? An erit ullus amens adeo furoreque adeo percitus
quin mentem, rationem, intelligentiam rerumque memoriam et eiusmodi, quae longum
esset prosequi, cum praeclara praestantissimaque et summo deorum beneficio esse
concessa hominibus, tum et ipsis a diis, inprimisque divina a mente atque
ratione ducta asserat atque confirmet? Haec ut homines dinoscerent et
profiterentur viri docti et in gymnasiis bibliothecisque, non inter errones et
crapulas educati, effecere dicendo, monendo, suadendo, monstrando quod aequum
sit, quod deceat, quod oporteat, non popularium auribus applaudendo, non
afflictos irridendo, non moestos irritando; fecere, inquam, docti ipsi, suis
evigilatis et bene diductis rationibus, ut honos diis redderetur, ut
cerimoniarum religio observaretur, ut pietas, sanctimonia virtusque coleretur.
Atqui haec quidem eo fecere quo ceteros meliores redderent, non quo sibi inanem
ullam gloriam aucuparentur: qui tametsi gloriae cupiditate commoti tantas
vigilias, tantos labores, tam multa diligentia et cura res arduas et difficiles
suscepissent atque obivissent: quis erit deorum omnium qui illis, praeter te
unum, Mome, succenseat? Quis erit deorum omnium praeter te unum, Mome, qui illos
non de se bene meritos fateatur? Quis erit quin illis, praeter te unum, Mome,
habendas gratias, diligendos, iuvandos servandosque non affirmet? Deorum autem
cultores atque observatores, quales illi cumque sint, nostro pro officio, o
superi, ne vero non fovebimus, eorum saluti non prospiciemus, eorum causae,
commodis rationibusque non opitulabimur! Eos demum per quos haec tam digna, tam
grata, tam accepta constent, per quos dii putemur et veneremur, Momus, deorum
causae affectissimus, caelo annuente atque impune oderit! Siccine studio et
contentione rationibus deorum inservire didicisti, Mome, ut qui illic apud
mortales quo colamur, veneremur, supplicemur providerit, effecerit, instituerit,
eum hic tuo dicendi artificio et verborum ambagibus inducas in odium superis?
Quod si nescias, philosophi, Mome, philosophi, inquam, hi sunt omnes inter
mortales a quibus superi multa et praestantissima ad maiestatis decus imperiique
culmen cum acceperint, tum se accepisse non inficientur, quibusve et superi
omnia pietatis officia cum debeant, tum et deberi fateantur. Et diligunt quidem
eam studiosorum familiam, Mome, superi magis quam ut dictis tuis commoti eos
velint perdere, potius cupiunt eos esse non infelicissimos, ac merito id quidem,
nam hi ratione et via assecuti sunt ut sit nemo quin deorum vim et numen esse
non sentiat neque profiteatur et se ad bonos mores rectamque vitae normam
accommodet. Neque tamen velim Momum nostrum, deorum festivissimum, tam esse erga
mortalium genus iratum deputes ut eos oderit, qui fortasse quempiam ex
mortalibus asciverit inter superos. De me adventitio novoque deo hoc testor, a
me plurimum deberi Momo quod filiae iusserit ut ad vos me sublatum afferret. Et
te laudo, Mome, si tuam erga mortales mentem et animum bene interpretor, qui
Iovem admones ut malit quae suae sint beneficentiae meminisse quam quae aliorum
sint iniuriae, si ad iniuriam pensandum est quod inconsulti homines admiserint.
Ideo, ni fallor, pertinet, o Iuppiter, ut sic dixisse velit Momus: tu quidem cum
insipientibus omnino succensueris, officii erit sapientibus et optime de diis
meritis omnia ad gratiam et beneficentiam referre. Quod cum fecisse volet
Iuppiter, o superi optimi, et quosnam diliget, quos ornabit, quos caelo dignos
putabit? Eosne qui omnia turbent, nihil pacati, nihil quieti possint aut
meditari aut exequi, an eos potius quos ratio quaedam non ab scurrarum
improbitate ducta, sed a virtute parata et constituta aditum sibi ad Iovis
deorumque gratiam et benivolentiam patefecerit? Qui suo studio, diligentia,
opere, labore, periculo plurima perquisierit, multa invenerit, nihil
praetermiserit, omnia temptarit in mediumque contulerit quae quidem ad hominum
usum, ad vitae necessitatem, ad bene beateque vivendum conferrent, quae ad otium
et tranquillitatem facerent, quae ad salutem, ad ornamentum, ad decus publicarum
privatarumque rerum conducerent, quae ad cognitionem superum, ad metum deorum,
ad observationem religionis accommodarentur!".
Hanc
Herculis ad Momum orationem et animos utrinque iam ad altercationem paratos
occupavit atque avertit repens exauditus ad caeli vestibulum strepitus; ad quem
dinoscendum cum relictis poculis advolassent, evenit ut in grandem inciderint
admirationem, conspecto e regione maximo atque omni colorum varietate
ornatissimo arcu triumphali, quem quidem Iuno coaedificarat auroque votorum
conflato operuerat, tanto et operis et ornamenti artificio insignem atque
illustrem ut caelicolarum optimi architecti fieri id negarint potuisse, et
pictores fictoresque omnes sua esse in eo expingendo atque expoliendo ingenia
superata faterentur. Alia ex parte successit ut maiorem in modum demirarentur
quid sibi cumulus illic maximorum deorum intra se tumultuantium et ad caeli
regiam infesto gradu properantium vellet. Ergo et illuc versis oculis et hic
auribus arrecti et animis in partes utrasque solliciti pendebant. Illud interea
effecit ut acrius etiam moverentur, quod vixdum eo appulerant, cum illico
Iunonis illud vastum et immane tantarum impensarum opus labans corruit, cuius
fragore et sonitu subincussa caeli (uti sunt aenea) convexa maximum dedere
sonitum, quem ab resonantis testudinis tinnitu exceptum musici notantes ad
memoriae posteritatem Iunonis illud caducum fragileque opus Tinim nuncuparunt,
at postea corrupto vocabulo Irim vulgo appellarunt. Iuppiter vero ceterique
caelicolae cum aliunde, tum hinc quam in omni re agenda sit ratio, mens
institutumque muliebre inconsultum et penitus ineptum annotarunt; subinde re
ipsa admoniti manifeste perspexere caepta mulierum eo semper tendere, ut aliquid
discordiarum discidiorumque exsuscitent. Nam etsi eos inter, qui tum adventarant
deos, aliquid fortasse aderat quominus unanimes et concordes essent, ad veteres
tamen simultates Iunonis novissimum factum magnas contentionum acrimonias
excitarat. Quas ubi ad Iovem detulissent, conversus ad Herculem Iuppiter, animo
vehementer commotus, "En" inquit "et quanti est nos esse
principes? Quid homines querantur nullam sibi advenire horam horae persimilem,
nihil ad animi sententiam secundare? Nos et dii et rerum principes integram unam
sumere coenam vacuam molestia non poterimus! Quosnam accusem? Istorumne studia
importuna et insanas cupiditates an meam potius desidiosam facilitatem, qua fiat
ut cum licere sibi per me omnia arbitrentur, tum et interdum plus satis iuvet
delirare? Quidvis malim fore me quam principem, dum quibus praesis, quorum
commodis advigiles, quorum quietem et tranquillitatem curis et laboribus tuis
praeferas neque beneficii, neque officii memores in te sint, dum assiduis
futilibusque expostulationibus obtundere atque variis agitare sollicitudinibus
non desinant. Semperne, o meum convitium, semperne causis expostulationum
innovatis me coram contendere ad simultatem perseverabitis? Quotiens vestra
sedavi iurgia, quotiens a contumelia cohercui, a rixa distraxi, ab insania
revocavi, quotiens hos nostros tumultus oppressi! Thetim accusabat olim Vulcanus
(tritaeque iam tum vestrae hae fuere fabulae) quod splendorem lucemque omnis
suae dignitatis pollueret atque extingueret. Vulcanum Diana Silvanique dii
accusabant quod umbratiles suas amoenasque sedes hostili impetu immanique
iniuria populare atque vastare aggrederetur. Hos accusabat Aeolus quod Zephyro
et Noto et Austris et Aquilonibus ceterisque suis commilitonibus alas expilarent
plumasque decerperent, quas monstris navigiorum adigerent. Aeolum accusabat
Neptunus quod misceret omnia, otiumque atque aequabilitatem suarum regionum
funditus perturbaret. Neptunum rursus et Thetis accusabat quod se impio hospitio
exciperet nitoremque atque illibatum virginitatis florem auderet violare. Nunc
et nova discidiorum discordiarumque materia oborta est: Iunonem accusat Neptunus
quod votorum purgamenta aedificationisque rudera in aram neptuninam per
contemptum et contumeliam eiecerit; Ceres ne suum in solum reiciantur repugnat;
ea item Vulcanus negat posse commode suis in officinis apud se recipi, et harum
querelarum ad me irrequieta immodestissimorum iurgia referuntur. Ego
delirantibus meas patientissimas aures praebeo, isti nostra abuti patientia non
cessant, nihil verentur. Quid hoc petulantiae est? Nunquamne erit ut hac vestra
garrulitate mutuo vos lacessere nosque obstinate obtundere desinatis? Liceat per
hanc nostram patientiam insanire, at pudeat olim de nobis demum abiecte atque
impudenter sentire! Annon illud est impudentiae, quae quisque fastidiat esse
apud se, ea in principis gremium velle reicere? Vota mortalium deponi recusant
apud se: quo alibi ponantur non patet locus: ad me itur, expostulatur ut inde
atque inde adimam. Quid hoc? An aliud est quam efflagitare ut quae illis ingrata
sint, quae obscena illis videantur, quae desertis et incultissimis suis in
vastitatibus excepisse nolint, ea in regium triclinium reiiciantur? O nos
miseros, si impudentissimis obtemperandum sit, et infelicissimos, si his
imperandum sit apud quos nulla est principis reverentia, nulla aequi, nulla
pudoris observatio! Putabam me aliquando magna diligentia compositis rebus, et
distributis pro dignitate imperiis, ab his praesertim molestiis vacaturum. Nunc
ne id Iovi maximo rerum principi deorumque regi liceat non caelicolae modo sed,
quod vix ferendum est, homunculi obstant. Sed quid ego in hanc unam pestem
animantium, ne dicam homines, irascar? Hoc nimirum nostra effecit nimia
facilitas: dum omnibus obsequi ultro cupimus, omnium in nos temeritatem
illeximus. Dederam mortalibus, ut duras et indomitas eorum mentes nostrorum
munerum admiratione mitigarem atque beneficiis ad bene de nobis sentiendum
flecterem, plura longe quam optare homines sit fas. Namque principio dederam
amoenissimum odoratissimumque perpetua florum copia ver. Cupere se illi quidem
dixere ut quam fructuum spem flores prae se ferrent mature traderem: ea de re
aestatem adieci, eique rei Vulcani fabros omniumque ignium officinam exercui,
quorum manu et opera intimis ab radicibus succus in baccas educeretur atque in
ramos fructumque concresceret. Quid tum? Demum saturi, fructuum copia delectari
se admodum atque cupere dixerunt ut pristinum ver restituerem. Cessi quidem
eorum libidini: collegi idcirco ab omni natura gignendarum rerum igniculos atque
baccis quasi thesauris inclusos fovi spiritu, quo ad veris opus atque ornamentum
servarentur. At improbi illi, tantorum a me acceptorum commodorum immemores,
ingrati, indigni mortales ac novarum semper cupidi rerum temporumque, suique
admodum impatientes, dum quae a me aut petant aut optent non habent amplius, dum
ultro eis commodo quae ne optare quidem audeant, si modestiores sint, pro
accepto beneficio nihil plus est quod referant quam merum odium. Nunc aestum,
nunc algores, nunc ventos exsecrantur, et nos ea facere accusant quae suam in
rem non sint, neque verentur dicere nos ea facere quae vesani amentesque non
facerent. Sed merito accusant, nam eos prosequimur beneficiis, quos furialibus
Erinnibus persequi est opus. Sed satis superque furoribus exagitantur,
quandoquidem se deorum superum haeredes deputant regnique partem deposcunt. Aut
quis maior inveniri potest furor quam versari in errore, trahi libidine, impelli
audacia, velle indigna, appetere immoderata, suis bonis nunquam nosse perfrui,
aliorum praemiis dolere, quae quidem sua secordia atque ignavia recusent
refugiantque consequi? Et breve sibi datum vitae spatium condolent qui supini
tam multis perdendis horis otio abutantur, et inter senescendum nihil agendo
marcescunt. Morbos et aerumnas a diis importatas praedicant. De his quid est
quod dicam, cum sit homo homini aerumnarum ultima? Pestis est homo homini. Tu
tibi, homo, tua voracitate, tua ingluvie tuaque intemperatissimae libidinis
incontinentia effecisti ut doloribus excruciere, ut morbo langueas, ut ipsum te
male ferendo perdas. Dolet mortalium dementiae et mallem modestiori esse
praeditos ingenio. Sed quid agam, quo me vertam? Quis ab importunissimorum
catervis obsessus oportunum sibi uspiam consilium reperiat? Quis tam ferreus,
tam ad omnes lacessentium impetus expositus atque obfirmatus erit, qui haec
diutius perferat? Hinc altercantium inter se expostulationibus obtundimur, hinc
votis, aut potius exsecrationibus obruimur. Nec tantarum molestiarum
vexationumque ullus adinvenietur modus? At invenietur quidem. Quid tum? Quo
fruantur mundus non placet. Hic status, haec rerum conditio gravis
intolerabilisque est. Novam vivendi rationem adinveniemus: alius erit nobis adeo
coaedificandus mundus. Aedificabitur, parebitur!".
Obmutuerant irato Iove ceteri omnes dii. At Momus,
sentiens quid suis esset consecutus artibus in pertubandis tantopere et deorum
et hominum rebus, exultabat animo sibique congratulans gloriabatur quod ex tam
raro laedendi genere suas deprompsisset vindicandi facultates, quas quidem
ridendo prosequeretur. Verum, ut ad suas dissimulandi artes rediret, composito
ad mansuetudinem vultu, subridens "Adsis, quaeso", inquit "o
Iuppiter, et quae dixero, si per tuam facilitatem licet, consideres sintne ex
tua re an non. Hominum improbitate inprimis quantum videre licet offenderis, ac
merito id quidem. Quis enim praeter te illorum ineptias diutius perferat? Et
soleo saepe ipse mecum quaerere unde sit quod nulla re sis magis quam facilitate
et mansuetudine ingratis atque immeritis homunculis parum acceptus. Sed vide par
ne sit hos labores suscipere alium coaedificandi orbem ut ingratissimorum
querelas fugias, vide ne id deceat tantis caeptis hominum insaniam velle habere
castigatam. Tu tamen de tota re pro tua prudentia cogitabis. Quod si tandem
istos voles homunculos pro sua temeritate atque procacitate multatos reddere,
novi quid facto opus sit, potius quam ut tantam aedificandi rem aggrediare. Illi
quidem, quod praeter cetera animantia erecto ad sidera spectanda vultu perstent,
idcirco ex deorum se ortos genere praedicant et sua interesse deputant nosse
quid quisque superum agat aut meditetur. Adde quod dictis factisque caelicolarum
redarguendis delectantur et deorum vitam et mores censoria quadam lege
praefinire atque praescribere non pudet. Quod si mihi credideris, Iuppiter,
iubebis eos pedibus sursum versus et ima cervice obambulare manibus, quo et a
ceteris quadrupedibus differant et manum a furtis, rapinis, incendiis,
veneficiis, caedibus peculatuque absque teterrimis reliquis, quibus assuevere,
flagitiis conferant ad perambulandi usum. Sed muto sententiam. Novi eorum mentes
atque ingenia: pedibus ipsis furari, pedibus involare et cuncta perpetrare
scelera triduo condiscent, ut nihil fieri posse commodius censeam quam ut
muliercularum illis numerum ingemines. O quantum dabunt poenarum, quantos
qualesque et quam assiduos cruciatus experientur! Animorum est carnifex mulier
curarumque flamma furorisque incendium atque omnis tranquillitatis et otii
pestis, calamitas atque pernicies. Sed hic iterum verto sententiam: deorum me
superum movet ratio, nam unam admodum si addideris hominum generi feminam,
tantum illa quidem ciebit malorum, tantas vexationes, tantos rerum turbines et
tempestates excitabit ut non dubitem futurum quin ea, profligatis atque
prostratis rebus hominum, caeli quoque fundamenta collabefactata ac penitus
convulsa reddantur".
Tum Iuppiter ad Momum annuens "Siccine"
inquit "Mome, etiam dum seria agantur te exhibes ridiculum?". Tum
Momus: "Enimvero" inquit "recte admones: desino te ad risum et
iocum verbis illicere et quod instat agam. Tu, o rerum princeps, agedum, ac si
fas per tuam facilitatem est, sic sciscitari pervelim quidem intelligere tuane
an deorum an hominum gratia et causa instituas novum exaedificare mundum. Ego de
me hoc fateor, non is sum qui existimem habere te quippiam quod in tam pulchro
absolutoque opere atque perfecto amplius desideres, neque video cur in quo
perficiendo omnem diligentiam tuam, omnes ingenii vires exposueris, in eo
innovando aliquid immutari posse, nisi forte in deterius arbitreris. Sin aliorum
te ratio in tantis caeptis commovet et ita decresti velle illis morem gerere
quorum causa haec aggrederis, scrutandas tibi primum eorum sententias censeo
quorum te causa et commoditas moveat, ne forte his quibus gratificari studeas
fias ingratus, tuis frustra susceptis laboribus atque impensa. Et ea in re
ediscendum principio iudico cupiantne illi quidem orbem novari an corrigi,
proxime intelligendum quamnam statuant futuri operis optimam esse descriptionem.
Interea ad deliberandum erit aliquid dandum spatii, quo aliud sit cogitandi,
aliud agendi tempus. Ceterum redarguendi ineptias, seu sint illi quidem dii seu
sint illi quidem homines, semper erit tibi, ni fallor, integrum semperque
patebit idem ipsum, ut possis ex sententia quicquid ad istorum poenam statuas
oportere. Verum id egisse intempestive, quod mature possis facere, haudquaquam
sapientis est, et omnis quidem maxima ex parte opera quae immatura est cum
perditur, tum etiam laedit. Vota demum, si videbitur, poteris interea eo loci ad
litoris margines exponere, quo mare ab tellure et ab his aer discriminetur. Id
si feceris, erit istorum nullus qui sibi fieri iniuriam possit merito affirmare,
et e medio quod amplius litigent tolletur. Adde quod eo erunt loci vota exclusa,
ut ea nullibi esse possis dicere".
In hanc Momi sententiam Iuppiter facile adduci passus
est, eamque dii omnes comprobavere. Itaque extremis inde litoribus ad mare vota
distenta exstant, esseque vota minutas illas ampullulas praedicant quae quidem
illic luculentae et quasi vitreae splendescunt. Quae cum ita essent, laeti dii
ab Iove discessere. At Fraus dea, Momi dicta pensitans, quam ea quidem in se
haberent vim ad animos in quamvis partem concitandos facile perspexit: miro
illum callere doli artificio atque ad fingendi fallendique usum nimium posse
Momum intellexit. Ea de re omnem simultatem sibi adversus Momum longe evitandam
posthac indixit, atque, ut sibi adversarii gratiam conciliaret, quanta licuit
arte frontem, vultum, gestum ad venustatem, affabilitatem comitatemque confingit
atque conformat. Momus, veteris acceptae ab dea Fraude contumeliae memor, pro
novissimo ab se suscepto vitae instituto graviter docteque scaenam agere
perseverat. Longum esset referre quam se quidem quisque eorum compararit atque
gesserit optimum simulandi artificem, dum arte ars utrimque illuderetur. Tandem
eo ventum est ut inter congratulandum dea Fraus de Momo quaereret quisnam sibi
Hercules sua lautitie et mensarum apparatu videretur, qui quidem unus deorum
omnium maximum optimumque caelicolarum principem hospitio atque convivio
suscipere ausus sit. Cui Momus: "En" inquit "et quid putes? Annon
dignus erit Hercules quem tu Momo praeferas, quem tibi ad gratiam et
benivolentiam spreto me adiungas?". Tum dea: "Siccine agis mecum,
Mome? Egone tibi, quicum vetus et dulcissima est consuetudo et familiaritas,
alium quempiam praeferam? Sed de his alias. Illud, quaeso, dicito: tune Herculem
ipsum apud mortales noras?". Tum Momus: "Tu" inquit "demum,
uti caepisti sequere, novos in dies amores secta, at Fraudi id liceat deae. Quid
tum adeo? Semperne oportebit his curis et suspicionibus excruciari eos qui te
plus se ament? Verum Herculem ames, Herculem agites, Herculem loquaris, Momum
despexeris; num etiam ludum facies? ". Tum dea meretricias inire
blanditias, et cum cetera tum illud: "Me miseram" inquit "atque
infelicissimam, si quid de me venire tibi in mentem potest, ut putes me
istiusmodi amantium genus cupere! Hos ego Hercules non penitus abhorrendos ducam
atque fugiendos, qui quidem ingenio elati, animis tumidi, successibus gloriosi,
imperiosi, importuni, omnia sibi quae eorum postulet libido deberi deputent? Vel
qualem ego illum erga me futurum interpreter, qui deorum principem alienis
convitare in aedibus integra condivorum cautione ausus sit? Et huic tam
insolenti quid erit quod negasse tuto possim, si forte me illi dedicem? Servire
id quidem esset, non amare. Sed hac in re Martis prudentiam requiro, qui
adventitium caelicolam levissimumque hospitem apud se tantisper insanire possit
perpeti". Tum Momus, despecta scintillula unde in Herculem posset aliquam
ignominiae notam inurere, illico eam arripuit inquiens: "Non est is quidem
Hercules qui non didicerit et imperare et parere, ut temporum suorum exigat
ratio. Sed ne adeo quidem imperiosus est ut te eum odisse censeam". Tum
dea: "Ain vero" inquit "parere didicisse Herculem? Audieram
quidem istuc, sed invidia dictum rebar". Tum Momus subridens: "Et
quidnam" inquit "illud est quod audieras?". Tum Fraus: "Vis
me dicacem reddere, tam belle interrogando: sed non invita amanti parebo amans.
Audieram Herculem hunc ipsum servisse apud mortales. An vero, mi Mome, id est
uti ferunt? Quid taces?". Tum Momus gestu concitato et aspectu indignanti
"En," inquit "credin me posse tuum esse ludum diutius? Convivarit
Hercules, quid ad te? Lautus sit Hercules, quid ad te? Amas Herculem, ergo id ad
te! Non tamen efficies ut tibi succenseam: amabo immeritam et amabo
invitam", hisque dictis fronte ad simulationem iracundiae vehementius
obducta sese inde subripuit. Ab se discedentem dea intuens, secum ipsa
inmurmurans inquit: "Vale, Mome! Tu quidem constirpata atque abstersa barba
tersior adopertiorque a mortalibus redisti quam abieras. Vale, vale!".
Liber
tertius
Superiores, credo, libri rerum varietate et iocis
delectarunt: fuit etiam quippiam in illis, ut videre licuit, quod quidem ad
vivendi rationem et modum conferat. Qui sequentur libri nulla erunt ex parte aut
iocorum copia aut insperatarum rerum eventu et novitate superioribus postponendi
et, ni fallor, eo erunt fortasse hi anteponendi superioribus, quo maiora atque
digniora recensebuntur. Videbis enim quo pacto salus hominum deorumque maiestas
et orbis imperium fuerint ultimum pene in discrimen adducta, et hac in re tam
seria tamque gravi admiraberis tantum adesse ioci atque risus.
Sed ad rem proficiscamur. Itaque indicarat Iuppiter
venisse in animum sibi ut deorum hominumve causa alium vellet orbem condere.
Quod quidem institutum cum maiores, tum et minores dii mirum in modum
comprobabant. Nam, uti fit, ad suos usus et commoditates eam rem interpretantes,
quisque sibi prospiciebat: et qui fortassis erant inter caelicolas ignobiles
atque alioquin privati, facile in eam spem adducebantur, ut sibi persuaderent a
rerum novarum casibus aliquid adminiculi atque occasionis ad se honestandum
appariturum, et contra qui auctoritate dignitateve praestabant non posse Iovem
arbitrabantur tantis in rerum motibus primorum procerum carere consilio, quo
fiebat ut sibi praescriberent hanc ipsam rem ad sui status robur et firmitatem
fore accessuram. Hinc minores quidem dii quibus poterant artibus suadendi apud
Iovem instabant ut pro suscepto instituto rem exequeretur; tum et primates
optimatesque deorum causae huiusmodi satis admodum suffragabantur tacendo et
interdum annuendo: sed qua esse opus arte apud principem intelligebant, ea tum
docte utebantur. Suas quidem in agendis rebus cupiditates atque affectus
dissimulando obtegebant, et quae inprimis affectabant, ea levibus quibusdam
verborum inditiis sibi haudquaquam satis placere ostentabant, quo eorum
consilium, cum rogarentur, utilitati principis ac reipublicae magis quam
privatis emolumentis et studiis accommodatum videretur. Neque praeterea deerant
ex deorum optimatibus qui quidem, seu quod animi quadam integritate atque
maturitate in rebus Iovis versarentur, seu quod prudentis et bene consulti
ducerent plus semper in omni re putare incommodi subesse quam appareat, Iovem
idcirco admonerent ut tanto in opere incohando iterum atque iterum cogitaret, ne
quid in perficiundo offenderet quo tanti caeptus interpellarentur: et
praecavendum quidem, cum alias ob res, tum ne facti pigeat, ne quid in
experiundo invisum atque impraemeditatum irrumpat, quominus res ex sententia
succedat; accedebant et ii, qui propriis commoditatibus consulentes nullam rem
aliam curabant praeter id, ut Iovem a suscepto innovandarum rerum instituto
amoverent. Namque Iuno, votorum affluentia facta aedificatrix, quidvis poterat
perpeti magis quam hominum populos perire, huicque causae praeter Herculem, qui
quidem in servandis hominibus officio fungebatur, Bacchus et Venus et Stultitia
dea et huiusmodi plerique alii, quod ab mortalium numero egregie colerentur,
maximopere favebant. Tum et Mars, quod Aerugine architecto struendo porticu
aeneo uteretur, cui centum columnas ferreas levissime rasas et perpolitas
adamantinasque tecto tegulas destinarat, Iunoni ad res hominum servandas ultro
sua et studia et operas accommodabat: namque ab hominibus quidem non modo
materia et huiusmodi in dies suppeditabatur, verum et quo tersissimas redderet
columnas callos atque sudorem excipiebat. Ergo hi quidem dii summopere
elaborabant dissuadendo, hortando, poscendo ne quid temere aggrederetur.
At Momus ipse secum, rerum tantarum perturbatione
motus, "Profecto" aiebat "est quod fertur, nullam inveniri tam
amplam voluptatem quae non pusilla sit, ubi tu aliis nequeas impertiri. Quanta
mea haec esset voluptas, si haberem quicum possem explicare sine periculo! O me
beatum, qui potui verbis adducere principem ut tantas res aggrederetur! Verum
commovi hactenus, nunc impellendus est. Sed quid ago? Multorum invidiam in me
comparabo. Et quid tum? Oderint illi quidem ut lubet, modo sim huic uni cordi.
Is me Iuppiter dum non respuet, dum excipiet, ut facit, benigne, plus satis
habebo fautorum. Vel quis est qui deliro cum principe non insaniat? At vincat,
uti aiunt, malum. Ergo tu, Mome, una cum grege id suadebis fieri, quod si forte
iam factum sit vituperes? Equidem et quidni? Id agam, ut quaeque placere
principi sentiam, eadem quoque probare me ultro ostentem. Et quid ago? O me
iterum felicissimum, qui meis artibus ita mihi rem hanc paraverim, ut regem me
admodum esse caelicolarum sentiam! Quid erit posthac quod nequeat Momus, quando
inieci inter proceres quo maximis inter se studiis contendant, atque ita
contendant ut sic me inde habituri forte sint arbitrum? Hic igitur opus est
insistam. Atqui dissentiant quidem inter se conferet, quorum erga te impetum
metuas. Nam si qui horum in te insultaverint, tu ad hos alteros confugias, ubi
tot conspiratores adiunges tibi quot erunt ii ad quos concesseris. Sed de his
videro quae tempus feret: interea iuvat de Iovis in me gratia et benignitate
melius mereri. Commitiganda quidem et commoderanda eius mihi est animi concitata
ratio. Quid, si ei tradam optimas illas commonefactiones de regno quas olim apud
philosophos collectas redegi brevissimos in commentariolos? Profecto, si
legerit, sibi rebusque suis commodius consulet".
Haec Momus. At Iuppiter, uti est vetus quidem et
usitatus mos atque natura nonnullorum, ferme omnium principum, dum sese graves
atque constantes haberi magis quam esse velint, illic illi quidem non quae ad
virtutis cultum pertineant, sed quae ad vitii labem faciant usurpant; quo fit ut
cum quid prodesse forsan cuipiam polliciti sunt, in ea re apud eos minimi pensi
est fallere, et fallendo perfidiam et perfidia levitatem atque inconstantiam
suam explicare cognitamque reddere; cum vero molestos nocuosque se cuivis
futuros indixerint, omni studio et perseverantia libidini obtemperasse, id demum
ad sceptri dignitatem regnique maiestatem deputant; itaque in suscepta iracundia
plus dandum pertinaciae quam in debita gratia retribuendum fidei statuunt. Sic
hac in re Iuppiter neque odia dediscere suo cum animo neque non meminisse
iniuriarum apud alios videri cupiebat, sed cum nullam inveniret novi condendi
mundi faciem atque formam quam huic veteri non postponeret atque despiceret,
cumque intelligeret se initam provinciam satis nequire commode per suas ingenii
vires obire, instituit aliorum sibi fore opus consilio. Sed ita peritorum sensus
et mentes captare affectabat, ut si quid forte dignum laude a quoquam in medium
exponeretur, nullos inventori honores aut gratias deberet, sibi vero invidiam
hanc novandarum rerum inventi gloria pensaret. Idcirco unum olim atque alterum
deorum quos esse acutiores opinabatur atque inprimis Momum, quem unum multo
praestare ceteris omni laude ingenii existimabat, detinebat verborum ambagibus
atque cum his flectebat sermones longa insinuatione, quoad illecti quid de tota
re sentirent expromebant. Nullos inveniebat quorum industriam probaret, ingenio
perquam paucissimi excellebant, rari qui cogitandi labores et investigandarum
rerum studia non refugerent: omnes tamen ita se gerebant ut eos facile
intelligeres videri velle apud Iovem plus sapere longe quam saperent. Sed
cunctorum una ferme erat sententia, ut quos apud mortales omnia nosse
praedicant, philosophos, consulendos assererent: illos quidem complura de his
rebus maximis et gravissimis solitos cum mandare litteris, tum in dies
accuratissime pervestigare, et nihil esse rerum omnium de quo non audeant
propalam disceptare; valere quidem ingenio et suarum artium cultu ut, si curam
et diligentiam adhibeant, facile omnem difficultatem absolvant.
Cum
audiret Iuppiter philosophos tantopere universo a caelo comprobari, non facile
dici potest quam eos desideraret coram congredi et colloqui. Quod ni superiorem
invidiam nova invidia coacervare esset veritus, fortassis adducebatur ut omnes
illas philosophantium catervas cuperet inter deos caelicolas asciscere, quo
deorum senatum tam illustrium patritiorum splendore ornatissimum redderet,
sibique prudentissimorum consilio imperii sui rationes communiret. Vicit tamen
quod in mentem venit non esse ex usu ut eos haberet apud se quibus non
imperandum, sed ob insignem gravitatem atque dignitatem esset obtemperandum,
habendos quidem apud se eos praesertim a quibus observari se metuique sentiat,
non quos vereri oporteat. Accedere et illud, quod eos recusaret qui se recte
facere edocerent, et eos sibi dari cuperet qui quaeque ipse ediceret facere non
recusarent. Quae cum ita essent, diu multumque deliberabat quemnam ex suis ad
philosophos consulendos mitteret: qua in disquisitione facile sensit quam non
bene secum ageretur, dum nulli tam multos inter suos familiares adinvenirentur
quorum posset opera praeclaris in rebus uti. At doluit quidem suos omnes tam
esse omnino rudes atque imperitos ut nihil bonarum artium tenerent, nihil homine
dignum nossent praeter id quod longo servitutis usu didicissent: id erat ad
regiam lauto apparatu esse, ad principem assistere, appellentes arte quadam
plaudendo excipere, confabellari, assentari, detinere, ut iam eos omnes cuperet
ab se mittere atque amovere. Sed novos deligere quorum sibi essent mores ignoti
minime conducere suis inceptis arbitrabatur. Idcirco, ne hac praesertim in re
quam esse penitus occultissimam cuperet sese aliorum fidei atque taciturnitati
committeret, instituit posito regio fastu solus atque ignobilis mortales adire
philosophos tum consulendi, tum multo etiam visendi gratia. Sed prius, quo
praestantissimorum philosophorum nomina, notas, effigies sedesque condisceret,
habuit apud se Momum et quantum potuit quae ad rem facerent longis sermonibus
expiscatus est. At hos inter sermones incidit ut de sinu Momus parvas tabellas
Iovi porrigeret his dictis: "Fides amorque quo in te affectus sum,
Iuppiter, efficit ut meas ipse partes duxerim aliquid studii et operae in tuis
servandis atque augendis rebus exponerem, quoad id possem: idcirco ea sum
aggressus cogitatione et meditatione quae ad imperii tui decus et dignitatem
spectare arbitrabat. Tu ea, cum tibi erit otium, ex istis tabellis quibus
mandata sunt cognosces, hac lege, ut quaeque tibi in his prudentiae partes minus
satisfecerint, eas tu fidei acceptas referas".
Susceptis Iuppiter tabellis et ab se misso Momo,
tabellas ne aperuit quidem sed neglectas reiecit in penetrali, seque ad iter
accinxit animo admodum alacri et prompto. Sed istiusmodi obivisse
peregrinationem postremo tulit ingrate: namque ut primum ad mortales appulit, in
Academiam forte ingressus, complures illic variosque mortalium repperit huc et
illuc et omnes per angulos vagando quaeritantes ac si abditum aliquem noctu
comperisse furem elaborarent. Quos adeo sollicitos intuens Iuppiter obstupuit
ipsoque in gymnasii vestibulo haesitavit. Mox ubi eos vidit lucilucas musculas
blacteas inter digitos gestantes atque his quasi in umbra positis pro igniculis
utentes risit, quoad ex quaeritantibus quidam "O" inquit
"insolens, ne tu et nostrum Iovem philosophorum percontatum
accessisti!". Tum Iuppiter "Et quemnam" inquit
"perconter?". Tum illi "Platonem" inquiunt "naturae
monstrum, quem quidem hoc esse in gymnasio certo scimus, sed quo eum comperisse
loco detur non habemus. At eius interdum audire visi vocem sumus interdumque
eius ob oculos facies obversari credita est: verum ille nusquam minus. Sed quid
agimus? Heus, et tua ubinam luciluca est?". His verbis Iuppiter in
suspicionem incidit atque pertimuit ne ii, quos omnia etiam occultissima nosse
sibi persuaserat, ludicra istac veluti scaena exprobrarent sacrum ab se deorum
insigne fore ita contectum ut cum adesse coram deus intelligeretur, tamen
nusquam satis dinosceretur. Idcirco illinc secedens iam tum accusare initam
profectionem suam incipiebat. Interea sensit seducto quodam in viculi spatio
intra putridum reiectumque dolium multo hiatu oscitantem quempiam seque
versantem; quo cum appulisset propius et in dolio coactum hominem in globum
demiraretur, accidit ut solis radios qui adinfluebant interciperet. Ergo
inclusus ille torvis oculis tetraque voce increpans "Appage te" inquit
"hinc, o insolens spectator! Si dare potis non es, ne adimito solem".
Tum Iuppiter, tanta abiectissimi hominis acrimonia concitus et rerum quae ageret
prae indignatione oblitus, "Tibi" inquit "aeternum si velim solem
dabo atque rursus adimam". Haec ille cum audisset, caput e dolio quasi
testudo proferens multa caepit conclamitare voce: "Accurrite, adeste
populares" quoad multitudo artificum advolavit. "Hunc" inquit
"Iovem comprehendite, atque cogite ut puteos atque cuniculos vestros sole
oppletos reddat". Hic Iuppiter, superiores Momi deaeque Virtutis casus
repetens, nihil erat malorum quod non ab insolenti quae circum irruerat
multitudine exspectaret, beneque secum actum deputabat si nihil plus quam
dimidia multatus barba tam inepti consilii sui poenas lueret. Hunc ita
perterritum et titubantem intuens ex his qui congruerant unus paterfamilias,
homo sane frugi, "O" inquit "hospes, sine hunc cynicum
philosophum dignam se vitam degere, quandoquidem nihil sibi esse rerum omnium
relictum velit, praeterquam ut possit omnibus maledicere et mordere". At
Iuppiter, ubi hunc esse philosophum intellexit, nimirum ad conceptum metum
addidit novam suspicionem, istic se quoque agnitum existimans. Ergo nihil sibi
antiquius ducit quam ut consertissima ex plebe se illico proripiat atque
abducat.
Itaque secedens, procul respectat quempiam mediam in
convallem sub pomeriis urbis obscena inter animantium cadavera considere atque
cultro hos atque hos, seu canes seu mures, concidere atque praesecare. Id sibi
cum visum esset opus partim mirabile, partim ridiculum, procedebat ut rem
cognosceret. Eo cum propius accessisset constitit. At homo Iovis adventu nihil
commovebatur, sed a finitimis laribus interim subaudito mulieris cuiusdam
eiulatu, quae filii mortem deploraret, ab secandorum animantium opere paululum
destitit, atque Iovem despectans et subridens "Num tanti est" inquit
"velle quod nequeas?". Id dictum Iuppiter non, ut erat, in eam dictum,
quae filium forte immortalem fore optasset, sed in se dictum pensitavit. Et
discedens "Quid hoc mali est" inquit "apud mortales? Ne vero et
stulti etiam philosophantur!". Iamque decreverat ad superos redire, ne quid
gravioris incommodi subiret.
Ex urbe igitur excedenti evenit ut cum prope vallum
atque sepem horti cuiusdam pervaderet sensisse visus sit nonnullos intus
disceptantes de diis et maiorem in modum altercantes. Adstitit. Hic altercantium
unus elata voce forte sic dicere aggressus est: "Ut intelligatis quid
sentiam, hoc affirmo, rerum orbem non factum manu, neque tanti operis ullos
inveniri posse architectos: immortalem quidem ipsum esse mundum atque aeternum;
et cum tam multa in eo divina quasi membra conspiciantur, statuo totam hanc
machinam deum esse. Si ullus in rerum natura deus aut mortalis aut immortalis
est, qui vero contra periturum mundum opinetur? Num is insanire quidem deum
posse putabit, an ipse potius insaniet, ubi non conservatorem tantorum tamque
absolutorum operum deum, sed peremptorem futurum possit arbitrari?". Alius
contra "At ego" inquit "sic censeo, infinitos in horas
concrescere atque consenescere capacissimum per inane mundos minutissimis
corpusculis concurrentibus atque congruentibus". "Num tu" inquit
alius "deos tollis? Cave te esse ita impium sentiant: sunt enim omnia plena
deorum".
Haec audiens Iuppiter obstupuit atque non satis,
prout sua ferebat suspicio, demirari poterat unde in hoc genus hominum tantum
cognitionis incessisset ut se post sepem et vallum abditum et delitescentem
agnoscerent. "Non igitur est" inquit "ut hic tuto diutius esse
possim apud mortales", caelumque idcirco petiit, tanta de philosophis
imbutus opinione, ut incredibili arderet cupiditate ediscendi quid demum docti
illi pro suis institutis rebus decernerent; neque dubitabat illos quidvis rerum
obscurissimarum atque difficillimarum nosse et posse, quorum tam praeclara in se
dinoscendo exempla spectasset, et hanc opinionem augebat quod in Academia
vidisset ex quaeritantibus illis aliquos nitenti barba et lauto apparatu,
fluenti ab humeris purpura, leni incessu, commoderatis oculis obambulare ut eos
caelo dignos et deorum habendos magistros existimaret. Sed pro instituto, cum
operis gloriam sibi concupisceret et id suo se ingenio assequi non posse
animadverteret, commento ad eam rem usus est eleganti. Namque accito Mercurio
edicit uti ad se Virtutem deam ab inferis deducat: dedecere quidem tam insignem
et praestantissimam dearum in tantis rebus agendis non accivisse. Neganti
Mercurio deam male a superis diis atque inferis acceptam et ea fortassis de
causa latitantem facile posse comperiri, "Apud philosophos illos tuos"
inquit Iuppiter "ni fallor, invenies, qui se totos illi dedicarunt".
Tum Mercurius "Cave" inquit "o Iuppiter, ullos inveniri posse
putes tam vanos atque mendaces. Ut rem teneas, de illis ipse nonnumquam, quod
Virtuti afficior, quaesivi eamne deam viderint: illi eam quidem apud se perquam
familiarissime diversari deierant, at demum dea nusquam minus". Tum
Iuppiter "Tu tamen" inquit "abi et percontare, sic facto opus
est". Sed ita agebat Iuppiter quod norat quam esset quidem Mercurius
curiosus quamque novis in dies iungendis hospitiis paciscendisque commerciis
delectaretur, quo futurum prospiciebat ut lingulax deus aliquid a peritissimis
philosophis acciperet, cum de rebus deorum quae sciret et quae nesciret omnia
suo pro more conferret, et id quidem peropportune ad suas institutas res fore ut
referret.
Interea apud superos studia partium tantas in
simultates et factiones excreverant ut omne caelum non minus quam tris esset in
partes divisum. Namque hinc Iuno, quae aedificandi libidine insanibat, quam
poterat maximam suarum partium vim et manum et bonis et malis artibus cogebat ad
hominumque salutem tuendam instruebat; hinc contra turma illa popularium et
eorum quidem quibus non ex sententia cum statu rerum suarum agebatur sponte
congruebant, sed immoderatam rerum novandarum cupiditatem qua flagrabant studio
gratificandi deorum principi honestabant. Medium quoddam tertium erat genus
eorum qui cum ignobilis levissimique esse vulgi caput grave et periculosum
putarent, tum et cuiquam privatorum subesse recusarent, contentionum eventum
sibi etiam quiescentibus exspectandum indixerant, ea mente, ut in quamcumque
visum foret partem tuto attemperateque prosilirent suisque motibus rem quoquo
versus vellent ex arbitrio traherent. Hi demum omnes apud Iovem unam eamdemque
rem sed variis diversisque causis et rationibus poscentes instabant: alii enim
ut pro exspectatione succedentibus rebus congratularentur, alii ut rebus non ex
sententia succedentibus mature providerent, alii ut occasionibus praestitis
attemperate uterentur. Id autem erat ut olim quid de orbe innovando Iuppiter
statueret enunciaret.
Quae cum ita essent, Iuppiter, ut molestam odiosamque
ab se assiduitatem sollicitantium excluderet, fretus inprimis legatione
Mercurii, qua sibi persuaserat futurum ut apud rude vulgus deorum multum gratiae
et gloriae pulcherrimo aliquo philosophorum invento assequeretur, edicit
proximis caelicolarum kalendis se concionen habiturum et quae decreverit
explicaturum et omnibus deorum ordinibus satisfacturum. Sed haec Iovem spes de
Mercurio multo fefellit: nam cum adivisset Mercurius terras et positis talaribus
Academiam, philosophorum officinam, peteret, evenit ut Socratem philosophum ipso
in angiportu solitarium offenderet: quem cum nudis vidisset pedibus et trita
veste adstantem, ratus plebeium quempiam, eo ad hominem se fronte qua erat
liberali et indole nimirum divina confert. "Atqui heus" inquit
"homo, ubinam ii sunt, apud quos viri et docti et boni fiunt?".
Socrates, ut erat mirifica praeditus affabilitate et comitate, peregrinum
conspicatus adolescentem forma egregium facieque insignem, pro innata sua
consuetudine caepit callida illa qua assueverat disserendi ratione alios ex
aliis elicere sermones, quoad et qui esset Mercurius et qua de re appulisset et
quid superi pararent omnia exhausit. Interea ex Socratis auditoribus unus et
item alter accesserat, quos cum non paucissimos pro re agenda Socrates adesse
intellexisset, manum in Mercurium primus iniecit, atqui "Adeste"
inquit "familiares! Apprehendite hunc, alioquin indole nobili et liberali
praeditum, sed inaudita incredibilique insania laborantem. O deterrimam hominum
conditionem! Quam multos habet ad nos perturbandos aditus insania! Quid ego nunc
querar furere alios amoribus, odiis, cupiditatibus, libidinibus, quid hoc? Hic
se esse Mercurium praedicat et ab Iove demissum Olympo ut Virtutem quae ab caelo
exulet deam pervestiget ubinam sit, ac parasse quidem caelicolas orbem rerum
evertere et eum cupere innovare. Quis hic furor est?". His auditis, qui
Mercurium prehenderant in maximos risus exciti cum negligentius Mercurium
observarent, Mercurius, ut erat pedibus celer, ipsum se eripuit fuga et casu
devenit in viculum ubi intra dolium Diogenes inhabitabat, quo in loco seducto et
arbitris vacuo ab cursu fessus constitit. Interea improbus quidam lenonis puer
adiecto fuste quem manu ebrius gestabat Diogenis dolium putre et vetustate
penitus confectum multa vi illisit atque confregit, at mox inde conspectu
evolavit. Ea contumelia percitus Diogenes, quasso ex dolio prosiliens, cum alium
neminem praeter Mercurium videret, rapto eodem quo esset lacessitus fuste,
sedentem petiit. Mercurius atroci et insperato insultu absterritus voce maxima
caepit popularium opem atque auxilium acclamitare, et in Diogenem versus, qui se
inter acclamandum percussisset, "Siccine" inquit "in liberum
hominem atque immeritum facis iniuriam?". At Diogenes contra "Siccine
tu" inquit "a servo tibi iusta atque emerita rependi doles? Tu impure,
tu sceleste, tu iniustus exstitisti, qui quidem quietum lacessere, qui domum
diruere, qui ex laribus sedibusque detrudere insontem non sis veritus. Tua est,
adeo tua haec intolerabilis iniuria: nam meo quidem in facto non iniuria sed
error est, nam cervicem quidem, non quam incussi genam petebam fuste". Ad
Mercurii voces pauci accursitarant; hi, re intellecta, hortati sunt ne in
philosophum istiusmodi esset iratior. Dehinc, ad Diogenem versi, redarguendo his
verbis usi sunt: dedecere quidem qui se philosophum profiteatur non temperasse
iracundiam, et quam rem in hominum vita tantopere improbent eam ab se non habere
alienam flagitium esse; postremo addebant nihil esse turpius quam egenum et
destitutum hominem per impatientiam delirare. At contra Diogenes "En"
inquit "admonitores audiendos, qui mea in causa eum velint esse me qui ipsi
in aliena non sint: meum tu me iubes dolorem ferre patienter, cum alienum tu ne
feras quidem moderate".
Ergo Mercurius decedens sic secum stomachabatur:
"Hisne credam qui asserant illud hominum genus fore sapientissimum quod
litteras tractent, qui re ipsa sint stultissimi? Mirabar quidem si una cum
sapientia tantum posset odium sui persistere. Nudi ambulant, sordide vivunt,
doliis habitant, algent, esuriunt. Quis eos ferat, qui sese non ferant? Sibi
omnia denegant quae ceteri concupiscunt. Ne vero is non furor est nolle rebus
perfrui quae ad cultum, ad victum faciant, quibus ceteri omnes mortales utantur?
Quod si plus ceteris in ea re sapere se arbitrantur, superbia est, stultitia
est, ut eos aeque errare aliis in rebus, quas nosse profiteantur, deputem. Quod
si se reliquis esse hominibus in urbanitatis officio similes recusant,
exsecrabilis quaedam eos incessit feritas atque immanitas. Sed istos
sordidissimos sinamus esse miseros, quoad invisa istiusmodi philosophandi
ratione vitam degant illepidissimam. Hisque dictis rediit ad superos, Iovemque
salutans subridens inquit: "Qui aliorum sensus et mentem indagaturus
accesseram, inveni qui mea secreta omnia exhausit". Mercurium Iuppiter et
tam cito et liventi cum gena redisse advertens remque percontatus, non facile
dici potest ex istius peregrinatione plusne voluptatis an tristitiae exceperit:
voluptati quidem fuit ridiculam totius peregrinationis historiam intelligere,
dolori vero fuit quod penitus nihil pro exspectatione factum sentiebat. Sed cum
satis Mercurium esset allocutus et non cessaret Mercurius omni dictorum
contumelia philosophos prosequi, "Vide" inquit Iuppiter "ne tua
verborum intemperantia tibi vitio sit atque effecerit ut quos vituperas, hi
meritas abs te poenas desumpserint. Novi quid dicam: plus sapiunt illi quidem
rerum occultarum quam opinare. Quid, si praesenserint suis investigandi artibus
te, Mercuri, esse eum qui se apud me insimulare levitatis assueveris?". His
dictis Mercurius animo factus perturbatior e Iovis conspectu sese abdicavit. At
Iuppiter, suarum rerum statum repetens, in tanta consiliorum inopia qualecumque
in mentem incidit consilium arripuit. Apollinem, quem unum omnium deorum
sapientissimum et sui cupidissimum habebat, amotis arbitris apud se habet et
admonet quaenam sibi rerum difficultates instent: non multo abesse kalendas
praestitutas; quid senatui populoque deorum ex edicto referat deesse: demum
cetera omnia, praeter suam Mercuriique peregrinationem ad philosophos factam,
explicat. Postremo rogat uti quam possit opem atque auxilium suis iam prope
afflictis rationibus afferat. Omnem Apollo in tuenda servandaque principis bene
de se meriti maiestate pollicetur curam, operam atque industriam adhibiturum,
modo tantis rebus agendis valeat ingenio, fidem vero et diligentiam profecto non
defuturam neque ullum pro commodis et emolumentis Iovis recusaturum se laborem,
pericula, difficultates. Illud videat, ne quod se velit facere, id cum iis
conveniat quae sibi in mentem venerint. Nam versari quidem apud mortales genus
quoddam hominum, qui philosophi nuncupentur, quorum sint plerique ausi novas
atque inauditas commentari formas orbis: hos se aditurum et consulturum, neque
futurum ut vereatur in dubiis rebus eos consulere, qui bonis artibus et
disciplinis innitantur. Amplexatus Apollinem Iuppiter atque exosculatus,
"Nunc" inquit "resipiscere a maximis animi curis per te incipiam,
o Apollo. Novi solertiam, novi et vigilantiam tuam: omnia de te spero quae huic
causae opportunissima accommodissimaque sint. I, sequere, faciam quidem ut
sentias te adversus memorem accepti beneficii functum fuisse officio". Tum
Apollo, se accingens ad iter capessendum, "Agesis" inquit
"aliudne me velis?". Tum Iuppiter "Recte" inquit "nam
est apud mortales Democritus quidam minutis animantibus caedendis nobilis;
sanusne an insanus sit, varia est opinio: sunt qui philosophum, sunt qui
delirantem praedicent. Pervelim fieri certior quanti homo sit". Tum Apollo:
"Tantumne hoc est, quod cum maxima novandi orbis cura apud te conveniat?
Sed rem expediam: hicque tibi iam id inventum dabo". Ergo sua ex crumena,
qua sortes inerant, hos eduxit versiculos:
Quae
tamen inde seges terrae, quis fructus apertae?
Gloria
quantalibet quid erit, si gloria tantum?
Lectis versiculis, "Omnium hic" inquit
"stultissimus est mortalium". Subrisit Iuppiter. "Atqui
adsis" inquit "sortem iterato educito et spectato sitne itidem quem
dixero sapiens an insipiens". Eduxit Apollo hos alteros versiculos:
Scire
erat in voto damnosa canicula quantum
Raderet
augusto.
"Ergo" inquit "omnium is quidem
sapientissimus est". Hic vehementer arridens Iuppiter "O te"
inquit "ridiculum! Et quasnam sortes esse has tuas dicam, quae ex
stultissimo tam repente queant sapientissimum reddere Democritum? Neque enim
alium appellare succurrebat?". Tum Apollo "At" inquit "in
promptu est quo haereat res. Sic interpretor: sciscitanti Apollini, cuius est
diem illustrare, sortes diurnum qualem se habeat Democritus hominem decantarunt.
At subinde Iovi, cuius praeter id quod aliis impertitus sit, sua sunt reliqua
omnia, qualem aeque se Democritus reliquo habeat tempore sortes liquido
explicaverunt, ut sentire nos hic oporteat hominem hunc noctu sapere perpulchre,
eundemque interdiu insanire". Risere atque abiit Apollo.
Iuppiter vero plenus spei per alacritatem kalendas
exspectabat. At cum ipsae advenissent kalendae et in arcis atrium dii cum
solemnium causa, tum et concionis ineundae gratia laeti frequentes venissent,
Apollo vero nusquam appareret, incredibili maestitia Iuppiter affectus prope
contabescebat. Iam Fata, quorum erat muneris sacros curare ignes, facere pro
more aggrediebantur. Alia ex parte confertissimi dii poscebant ut ab Iove concio
indiceretur, cuius ergo inprimis acciti convenissent. Ille vero, quod esset
nihil commentatus, ad tantam de se exspectationem progredi refugiebat, sed
praescriptam de concione habenda legem suo facto rescindere neque ex gravi
principis officio, neque ex sua re ducebat esse, quod intelligebat quanti sua
intersit minime volubilem minimeque variabilem haberi Iovem quantumque conferat
eos qui rem publicam moderentur ita sua omnia quadrare, ut sic dixerim,
instituta, ut in recto aequabilique consilio facile acquiescant. Ergo ut aliquid
rerum agendarum festinantibus interiiceret atque intermisceret, quo interea
deorum desideria ab causa hac sibi difficili et gravi diverteret et distineret,
imperat Fatis solemne incohent: mox se adfuturum atque cetera expediturum.
Itaque stant Fata lautissimo habitu manu postes attinentes ac deorum dearumque
ingredientium ordines recensent igniculosque flamines, quos deitatis exstare ad
verticem insigne dixeram, caelicolis instaurant. At Iuppiter interea inter
cunctandum secreta obclusus aula sollicitudinibus curisque obruitur. Tandem
egressus potius ut aliquid ageret quam ut quid ageret intelligeret, se in
templum infert. Illic solemne rite ac pro vetere more sanctissime peracto, dum
senatus deorum Iovem salutatum aggrederetur, unus ferme maximorum principum,
Apollo, desiderabatur: erant idcirco qui Apollinis contumaciae succenserent.
Iuppiter neque purgare absentem neque moderate pati obtrectatores, et dici non
potest quam perplexe sese agitaret animo atque in omnis partis haesitaret.
Tandem incidit in mentem ut Momum regem institueret senatus comitiorumque
principem faceret, non quo illum tantis honoribus dignum censeret, verum ut
ostenderet audacibus ambitiosisque nonnullis deorum se ad illos augendos atque
ornandos ultro omnia sponteque velle conferre qui quidem non imperare, sed
obsequi et gratificari didicissent. Itaque iubet in comitium classes deorum
immittat ordinibusque universos considentes habeat, apudque populum verbis Iovis
ita agat: cupere quidem Iovem quae ageret quaeve meditaretur omnia omnibus
vehementer placere et decresse quidem singulis, quoad in se sit, morem velle
gerere; quae res cum ita sit, adductum se ut priusquam suam proferat sententiam
optet fieri certior ex tota mundi congerie sitne quippiam quod velint servari ad
novum opus integrumque transferri potius an funditus velint everti universa
atque perfringi. Tum et de tota re edicit ut quid quisque cum suis, tum
communibus rationibus conducere arbitretur licenter aperteque disputent: non
affuturum se in concione utili consilio, quod cavisse velit ne qui forte humiles
dii et in publicis insueti praesentiam regis vereantur ac perinde dicere quae
sentiant retardentur. Haec mandata maximarum insperatarumque fuere
perturbationum causa. Quam rem futuram Momus, ut erat acutus atque ingenio
excitus, fortassis animo praesagibat, sed Iovi, cui iam pridem suum dedisset
consilium inscriptum tabellis, sollicitare novissimis admonitionibus non
audebat; tamen conferre arbitrabatur quoquo pacto Iovem ab inconsiderata
innovandarum rerum libidine interpellaret. Idcirco "Si tuam per
facilitatem" inquit "licet, Iuppiter, quaeso: tabellasne, quas pridie
a me accepisti, legistin?". "De his alias" inquit Iuppiter
"colloquemur: nunc quod instat agito". Tabellas Iuppiter ne sibi
quidem traditas meminerat.
Ardentem alacritate concionem offendit Momus et
studio rerum novarum obsequentissimam adeo ut vix crederet tam volentes et
lubentes obtemperare; sed illico ut caepit mandata Iovis explicare et se regem
senatus concionisque principem gerere, sensit tantam in singulis animorum fieri
commutationem ut ad vultus frontisque tristitiam addi amplius nihil posset. Non
est ut referam quantum invidiae ob id adversus Momum, quantum querimoniarum
adversus Iovem insurrexerit et apud proceres et apud infimos plebeios: nullorum
erat oculis aspectus Momi non gravis atque invisus, Momi verba omnibus molesta,
Momi facta singulis infensa, quin et tantum flagrabat odii in Momum ut se in
faciem sentiret exsecrari, et quoquo versus vertebat oculos, illic spectabat
explodentes et contumeliosum quippiam ad sui fastidium gestientes. Qui tum omnes
etsi ita essent animati ut vix a Momo refractis subselliis impetendo manus
continerent, tamen sese ab iracundia Iovis maximi metu revocabant atque
cohercebant.
Tandem rogatus primam dixit sententiam Saturnus voce
ita suppressa, verbis ita raris gestuque ita defesso ut potius conatum loqui
quam locutum diceres: pauci reliquum sonitum vocis immurmurantis excepere,
aliqui tamen ferebant Saturnum dixisse se quidem petere ut suae senectuti veniam
darent si quid minus orando posset, quando et latera et pectus quassum et
imbecille haberet attritis consumptisque viribus senio. Proximo loco Cybele,
deorum mater, rogata, diu nutans oreque admodum pro vetularum more irruminans,
cum satis diuque suos respectasset ungues, "Enimvero" inquit "de
his rebus gravissimis atque rarissimis cogitasse oportuit". Tertia fuit
Neptuni sententia: is quidem, acri voce atque aspero tono tragicoque quodam
dicendi more sententiis tritis et locis communibus late diffuseque vagatus,
quidvis aliud potuit videri velle dicere quam quod ad rem qua de agebatur ulla
ex parte pertineret. Successit Vulcanus, et is quidem suam omnem orationem hac
una in re consumpsit, ut affirmaret vehementer admirari se quidem quod sint in
deorum numero plurimi tanto praediti ingenio ut de rebus his quorum gratia
convenerint docte atque erudite norint disseruisse. Mars vero, cum ad se ventum
esset, nihil plus habere se quod pro re diceret affirmavit quam ut polliceretur
accinctum paratissimumque arbitrio imperioque Iovis Martem affuturum et
praestaturum quidem operas demoliendo convellendoque mundo. Plutonis oratio
avaritiam sapere visa est, quod se habere attestatus sit modulos novissimi
operis perquam pulcherrimos quos proferret, modo quid prius paciscerentur: suos
enim labores atque industriam nullis propositis praemiis decresse non condonare.
Hercules, praestita occasione ut diu multumque praemeditatam orationem de suis
laudibus tam celebri tamque in confertissima concione recitaret, sibi
haudquaquam defuit: sua gesta magnifice extulit et grandia de se in posterum
pollicitus est; demum de tota re se ad Iovis sententiam referre dixit. Venerem
risere dii quae excogitasse nova quaedam miri artificii deierabat, ni paululum
quippiam totam rem plurimum impediret: sed optimum rerum magistrum, speculum,
consulendum. Diana inventuram se optimum quendam architectum pollicita est, sed
negare id genus artificum velle imperitis censoribus subesse, ne quod arte ab se
elaboratum sit alii, ut aliquid fecisse videantur, mutando vitient atque
depravent. Iunonem callidiorem putarunt, quae plures fieri mundos variis formis
suadebat et hos atque alios habendos ad satietatem. Cum autem ad Palladem ventum
est, ea, uti ex ante composita constitutaque scaena cum Iunone ceterisque
illarum partium conspiratoribus convenerant, se habere enuntiavit quae cum Iove
ipso de his rebus conferat, at, quibus mandatum negotium erat, unus et item
alter deorum prae constituta inter se arte et fraude magnis vocibus redarguere
eiusque superbiam increpare, quae tantos deos totamque concionem indignam putet
cui pro communi utilitate meditata communicet: illa altercari: hinc ex ordinibus
plures studiis partium excitati in convitia conveniunt, inglomerantur,
constrepunt: quem tumultum atque ordinum perturbationem spectans Momus, supra
quam ceteri omnes voce illa sua boanti hos atque hos increpans, ita
conclamitabat ut solus ipse tanto ex comitio audiretur. At cum sedare
tumultuantem concionem iterum atque iterum frustra temptasset, commotus facti
obscenitate excanduit, quoad plurima per iracundiam dixit immoderate, inter quae
excidit ut diceret non iniuria apud mortales veteri sanctissimoque more et lege
observari ut publicis abigerentur excluderenturque mulieres. Addidit his etiam
Momus ut diceret: "Etenim quaenam temulentissimorum lustra his convitiis
comparabimus?". Quae dicta ab tota concione audita cum animos cunctorum iam
tumidos atque indignatos offendissent, ut erant iam tum primum concepto odio
irritati, "Siccine" inquiunt "Momus hic sua cum demorsa barbula
ab exilio erit restitutus ut nostram ad ignominiam novus exsistat censor?".
Hunc concionis animum intuens dea Fraus, tempori
inserviendum rata, ad Iunonem advolat, monet, hortatur belluam hanc nimia
licentia insanientem atque temere insultantem coherceat. Itaque Iuno, sponte sua
iam pridem satis in Momum commota, nunc deae Fraudis impulsu concita, sese
praecipitem ad facinus inauditum dedit. Reiecto enim pallio "Adeste"
inquit "matronae; tuque, Hercules, huc ocius trahe Momum: sic soror et
coniunx Iovis imperat". Paruit haud invitus Hercules, Momumque in hunc
atque in alterum manuque voceque sese agitantem per capronosum illud quod fronti
imminet sinciput prehensum, ut erat praepotens, ita suum in dorsum reiecit ut
resupinum contorto collo ad Iunonem quasi truncum apportaret. E vestigio
innumerae iniectae manus misero. Nihil plus dico: Momus quidem mulierum manu ex
masculo factus est non mas omnique funditus avulsa virilitate praecipitem in
oceanum deturbarunt. Inde Iunone duce ad Iovem properant iniuriisque deploratis
efflagitant ut aut publicum ipsum odium Momum releget aut universum dearum
populum in exilium abigat: non posse quidem deas matronas tuto his in locis
degere ubi funestum exitiosumque id monstrum versetur; qua de re etiam additis
lacrimis obtestantur ut malit unius consceleratissimi poena tot suarum
necessitudinum et optime de se meritarum precibus salutique consulere quam
perditissimi unius gratia omni de caelo duriter mereri.
Id Iuppiter, etsi facti exemplum magis quam factum
ipsum non probaret, tamen ne non concedendum quidem multitudini statuit quod
tantopere affectaret atque exposceret. Semper enim multitudinis motum atque
impetum fuisse reipublicae periculo ni comprimatur, et alium non adesse
comprimendi modum nisi ut obtemperetur. Tum aliqua item ex parte eam rem ita
cecidisse ferebat minime moleste, maxime quod gravi illa esset hoc pacto
sollicitudine factus liber qua non mediocriter angebatur, cum non haberet quid
concioni exspectanti se dignum referret. Ergo cum annuisset garrientiumque
muliercularum strepitus quievisset pauca de rixae istiusmodi indignatione
succinctis verbis perstrinxit, ac se eam quidem perdendi Momi libidinem in tales
tamque multas sibi coniunctissimas et carissimas incidisse ait dolere magis quam
ut audeat improbare: illud maluisse factum non impetu, non praecipiti consilio
cum multas alias ob res, tum ut liceret pacata et quieta concione frui, quoad
quid instituisset commonefaceret; sed quando per Momi calamitatem, ne dicat per
suorum immodestiam, id non liceat, ducere ait se commodius non agere id nunc
quod decreverat, et non invitum velle supersedere quando videat commotos et
perturbatos procerum animos; sed propediem ad senatum de tota republica
relaturum quae excogitasset utilia et admodum necessaria.
Et cum tandem ex aula egrederetur indomitus ille
feminarum vulgus, casu fit illis obviam Apollo a mortalibus rediens; quem cum
vidissent, quod et vatem et praeclarum futurorum coniectorem putarent, non sine
causa consulto abfuisse a tumultu interpretati sunt. Ideo innutantes
"Hui" aiebant "improbe, quam solus sapis, quam belle scisti uti
foro et vitare illepida!". Fiebat idcirco ad Apollinem concursus iamque ad
vestibulum adstabant pressi, quod multis exeuntibus atque redeuntibus
constiparentur. Quam inter frequentiam forte aderat et dea Nox, quae una furtis
faciundis mirifice delectatur et in ea re ita scite perdocta est ut vel oculos
Argo, si velit, furari possit. Ea ut pendentem ab Apollinis latere crumenam
sortibus turgidam animadvertit, ita abstulit ut id facinus omnes penitus
latuerit. At Apollo, salutatis his atque his, intellectaque concionis historia,
laetabatur cum ceteras ob res, tum quod in rem Iovis cessisset. Eoque admodum
exhilaratus ad Iovem ingressus, quod minime rebatur, tristiori quam erat par
exceptus est fronte ab Iove. Etenim Iuppiter ceteris amotis: "Et quidnam
tam sero tardusque redisti?". Tum Apollo "Nihil habui rerum"
inquit "aliud quod agerem, quam ut tua sedulo matureque imperia exequerer.
Sed me illi ad quos accessi philosophos, dum ita instructi sunt ut nihil
expromant rerum reconditarum nisi id sit maximis verborum involucris implicitum,
longis ambagibus detinuere invitum quidem, tamen eos audiendos putabam, quando
exspectationi tuae omni diligentia studebam satisfacere. At sunt profecto ad
unum omnes verbosi. Unum excipio Socratem, nisi forte quibusdam minutis
interrogatiunculis interdum quasi aliud incohans vagetur: qui tamen, utcumque
est, mihi semper visus est frugi illique volens favi fudique in eum tantum
mearum rerum quantum sat sit ad sinistros gravesque casus evitandos. Semper eius
abstinentia, continentia, humanitas, gratia, gravitas, integritas unaque et veri
investigandi cura et virtutis cultus placebit. Is omnium unus opinione longe
praestitit, dum ex eo elegantem et dignissimam memoratu disceptationem accepi
quam quidem, cum audies, credo non gravate feres me in ea perdiscenda paululum
supersedisse, et fortassis non inficiaberis tuas ad rationes bene componendas
adhiberi posse nihil accommodatius. Quod si vacas animo ad has res audiendas,
eam tibi succincte et breviter enarrabo". Tum Iuppiter: "Cupio, narra:
sapientum quidem sermonibus et dictis delectari, etiam ubi nihil afferant
praesentibus causis emolumenti, conferet". Tum Apollo "Duo"
inquit "fuere homines inter philosophos apud quos aliquid grave et cum
ratione constans audierim: Democritus et Socrates. Dicam de Socrate si prius de
ipso Democrito dixero quae te ab tua ista insolita tristitia frontis ad risum
hilaritatemque restituant. Audies rem cum festivam, tum et plenam maturitatis.
Democritum offendi inspectantem proximo ex torrente raptum cancrum vultu ita
attonito, oculis ita stupentibus ut prae illius admiratione una obstupuerim.
Cumque plusculum adstitissem, caepi hominem compellare, at ille ab suo, si recte
interpretor, somno quo apertis oculis habebatur nequicquam excitabatur.
Commodius ea de re duxi democriteam illam, ut ita loquar, statuam relinquere
quoad sponte sua expergisceretur, quam illic frustra tempus perdere. Itaque
alias alibi catervas conveni philosophorum, quorum mores quis non improbet? Et
vitam, quis non oderit? Dicta vero et opiniones quis aut interpretetur aut
probet? Adeo sunt obscura, adeo ambigua, ut nihil supra". Tum Iuppiter
arridens "An" inquit "o Apollo, tu quidem, qui interpretandi
mirus es artifex, istorum dicta non interpretaberis?". "At"
inquit Apollo "de me profiteor omnia posse facilius: ita sunt illa quidem
partim varia et incerta, partim inter se pugnantia et contraria. Sed de his
alias. Illud sit ad rem, quod cum inter se hoc genus hominum nulla in ratione
conveniat, omnibus opinionibus et sententiis discrepent, una tantum in stultitia
congruunt quod eorum quivis ceteros omnes mortales delirare atque insanire
deputat praeter eos quibus fortassis eadem aeque atque sibi sunt vita, mores,
studia, voluntates, affectus viaque et huiusmodi. Adde, quod quisque probat
alios non probare, quae oderit alios non odisse, quibus moventur alios non
moveri: id demum ad iniuriam deputant. Hinc difficile dictu est quantae et quam
multae manarint inter eos lites et controversiae, dum et contumeliis et vi
etiam, si possent, alios omnes sui esse imitatores velint, ut vix feras tantam
in sapientiae professoribus versari insaniam". Tum Iuppiter: "Quid ego
philosophos mirer velle ceteros suo arbitratu degere, cum et plebeios video in
horam, prout sua fert libido, a superis poscere imbrem, soles, ventos atque
etiam fulgura et huiusmodi?". Tum Apollo: "Quid ceteri faciant non
refero. De his hoc statuo eiusmodi esse, ut dum quisque sua stultitia orbem
universum agi optet dumque nihil constantis certique habent, statuo, inquam,
futurum ut si eorum velis audire ineptias oporteat infinitos et momentis
temporum varios mundos profundere aut assiduis deprecantium quaerelis insanire.
Sed de universo philosophorum genere haec dicta sint, ad Democritum revertor. Ad
hunc igitur iterato rediens offendo hominem perscindentem cancrum quem spectare
attonitum dixeram, cancrumque ipsum obtenso vultu pronisque luminibus introrsum
per viscera scrutantem et dinumerantem quicquid nerviculorum ossiculorumque
inesset. Saluto hominem, at ille nusquam minus. Non possum facere quin ipsum me
rideam: audies, o Iuppiter, ridiculam rem. Incidit enim in mentem ut cepe
quoddam ex proximo agro desumerem atque medium inciderem meque homini adigerem,
quo facto caepi eius gestus et motus imitari: pressabat ille os, ego itidem
pressabam; cervice ille in hanc ruebat aurem, ego itidem in hanc; praegrandes
ille exporgebat oculos, ego itidem. Quid multa? Omnia enitebar ut me illi
praeberem similem, et habebam quidem me homini imitando prope parem ni illud
interturbasset, quod Democrito exstabant oculi siccitate insignes, nobis vero ob
molestam cepae acrimoniam oculi erant praegnantes lacrimis. Quid multa? Hoc
ludicro invento assecutus sum quod serio nequivissem, ut colloquendi daretur
locus. Me enim despectato subridens 'Heus' inquit 'tu, quid facis lacrimans?'.
Tum ego contra despectans: 'At enimvero tu quid facis? Quid rides?'. 'Te' inquit
ille 'prius rogitaveram'. 'Tibi' inquam 'ipse prius respondi'. Paratum inde adeo
litigium videns grandius arrisit. 'Atqui quando ita evincis' inquit 'referam de
me quale nostrum foret opus. Ego enim multam dederam operam ut brutis
eviscerandis (hominem quidem ferro lacerare nefas ducebam) intelligerem quasnam
primum in animantibus malum, iracundia, sedes occuparet, unde tanti motus
effervescerent, quibus facibus mentem hominis exagitaret omnemque vitae rationem
perverteret: ea enim re inventa, multa me in hominum vita reperturum putabam
commoda et utilissima. Videbam in plerisque animantibus quaedam quae mihi plane
satisfacerent, sed ne in homine quidem intelligebam unde tam multa surgerent
quae ad stultitiam facerent. Quae compereram haec sunt: nam succum quidem
inveniebam ad inter praecordia inhaustum abspirantibus animi igniculis concoqui
in sanguinem ita ut variarum quibus constet partium variae fiant segestiones
quarum una quidem, quae ex levissima sanguinis exspumatione annatet, colligitur
et vasculo a natura coacto et coaptato commendatur. At solere liquorem hunc
figura ignibilem, sive commotis praecordiis sive admisso visceribus intimis
incendio, fervere atque candescere eiusque acutissimas scintillulas segestione
levigatas, aestu impulsas, volitare canalibus et ad rationis usque sedes sese
attollere atque pervadere suoque appulsu acri atque temulento inflammari atque
conflagrare intima naturae omnia, quoad mentem lacessendo tumultuantem reddat.
Haec ita esse in aliis quidem animantibus clare perspexi. At nunc animal unum
hoc quod inter manus est, cum natura mihi ad omnem duelli audaciam et
ferocitatem pulchre adornatum videretur, diligentius recognoscendum arbitrabar.
Huic thorax, huic manicae, huic nil non opertum squamis adesse natura voluit,
cumque arma scirem amoto irarum impetu esse penitus mollia et inutilia non
iniuria opinabar huic etiam dedisse naturam multa ad incessendam iracundiam
fomenta atque irritamenta. Ea vero ubinam haereant nusquam invenio, et quod
magis solliciter accedit, quod ne cerebrum quidem hoc in animante comperio, et
opinari non adesse uno hoc in animante cerebrum vetat ratio, quod enim animal
movetur loco, cerebrum habeat atque inde vigeat necesse est, quandoquidem omnes
nervorum fibrae e cerebro ipso fluant. At hoc, cui tam multorum membrorum et
robusti et varii motus suppeditent, qui carere possit cerebro non intelligo'.
Haec Democritus. At ego ut viderer quoque philosophari contra sic orsus sum
dicere, spectare quidem me in eo quod manibus haberem cepe demoliturine sint
superi dii mundum an perpetuo servaturi. Tum ille 'O te' inquit 'aruspicem
lepidissimum! Unde tibi novum ariolandi hoc genus arcessivisti?'. Tum ego
'Atqui' inquam 'istuc recta et a vobis philosophantibus diducta fit ratione, qui
quidem maximum esse cepe mundum asseveratis'. Tum ille 'Facis tu' inquit 'adeo
venuste, qui parvo in orbe maximi mundi casum quaeris! Verum et quidnam? Hisce
in extis cepariis quid ingrati invenisti quod plores?'. Tum ego 'Viden' inquam
'istic diviso in cepe litteras c atque o? Num eas clare aperteque
admodum sentis quid proloquantur?' Tum ille: 'Quid, tune loqui cepe, cum et
caelos cantare aliqui dixerint existimabis?'. Tum ego: 'Minime, sed prae se
ferunt. Iunge o atque c: aut occidet, inquiunt, aut corruet.
Disiunge: non itidem enuntiant, corruiturum orbem?' Tum ille vehementer ridens;
'Tu' inquit 'igitur, o piissime, orbis excidium atque interitum ploras! Sed heus
tu! Ubinam huius qui nunc constat mundi rudera superi reicient, si demoliri
aggrediantur?'. Hoc dictum, quod sapiens et ad nostram rem accommodatissimum
videretur, effecit ut obmutescerem atque mecum ipse dicerem: 'Habes tu quidem
cerebrum quod te non habere fueram dicturus, quando illud in cancro quaereres'.
"Haec de Democrito hactenus. Nunc ad Socratem
illum redeo, virum omni virtutis laude insignem. Hunc repperi quadam in taberna
coriaria suo pro more de quodam multa interrogantem: sed ea prorsus nihil ad
nos". Hic Iuppiter: "Nempe et perquam insignem praedicas virum, qui
apud coriarios diversetur! Verum agedum, quaeso, o Apollo: quidnam id erat quod
interrogabat Socrates? Est enim ut cupiam de eo audire quae vere sua quidem
sint, non quae aliena fictione Socratis dicantur". "Nempe tum, si
recte memini, his verbis utebatur: 'Agesis, o artifex, si quid in mentem tibi
veniat ut velis optimum calceum conficere, non tibi corio esse opus statues
optimo?'. 'Statuam' inquit ille. Tum Socrates: 'Qualecumque dabitur corium ad id
opus accipiesne an putabis interesse ut ex multis commodius eligas?'. 'Putabo'
inquit. Tum vero Socrates: 'Quo id pacto' inquit 'dinosces corium? An tibi
aliquid quod experiundo videris corium peropportunum et accommodatissimum
propones tibi, cuius comparatione hoc tuum pensites et quid cuique desit
ampliusve sit apertius discernas?'. 'Proponam' inquit ille. Tum Socrates: 'Qui
vero optimum illud condidit corium casune an ratione assecutus est ut illi
nullae adessent mendae?'. 'Ratione potius' inquit artifex. 'Et quaenam' inquit
Socrates 'illa fuit ratio ad id munus obeundum? Eane fortassis quam concidendi
corii usu et experientia perceperat?' 'Ea' inquit artifex. 'Fortassis' inquit
Socrates 'aeque ac tu in seligendo ita ille in parando corio similitudinibus
utebatur, partes partibus integrumque integro comparans, quoad futurum corium
omnibus numeris responderet suo huic quod menti memoriaeque ascriptum tenebat
corium'. 'Est' inquit ille 'ut dicis'. 'Tum' inquit Socrates 'quid, si ille
nunquam fieri vidisset corium? Eam optimi corii conficiendi descriptionem et
similitudinem unde hausisset?'". Hic Iuppiter, qui attentissime omnia haec
Socratis quaesita adnotarat, rupit tunc incredibilem quandam in admirationem
Socratis atque inquit: "O virum admirabilem! Nequeo me diutius continere
quin clamem: o iterum virum admirabilem! Sino illud, te, o Apollo, quamquam
esses personatus, ab Socrate fuisse cognitum. De illo enim sic est quod audeam
affirmare, novisse et qui sis et quid negotii ageres et quid tibi velles:
denique omnia cognovisse. Nam est ea quidem mentis perspicacia in occultis
quibusque rebus pervestigandis apud philosophos, quantum re periclitati sumus,
cum communis et quasi peculiaris, tum genere ipso tanta ut supra sit quam possis
credere. Et novi quid dicam, et expertus novi. Verum vide quam bellissime te
cognito et causa intellecta satisfecerit. Sentio quo tuae tendant verborum
amphibologiae, Socrates: aut enim ad huius similitudinem in quo fabricando omnes
pulchritudinum formas expressi restituendus erit mundus, aut plures tentandi
quoad fortassis casus absolutiorem aliquem afferat. Sed quid tum, quid
postea?". Tum Apollo: "Enimvero negavit artifex se id scire quod
rogasset atque obmutuit: illico ipse me ingessi, consalutavi, ille me
perhospitalissime benignissimeque accepit. Multa in medium contulimus quae
longum esset referre, sed eorum quae nostram ad rem conducerent illud placuit
inprimis quod pluribus interrogatiunculis conclusum dedit, et finis fuit
huiusmodi: nam hunc quo omnia contineantur mundum talem nimirum exstare ut alibi
reliquerit nihil quod addi adiungive sibi a quoquam possit. Cui si nihil addi,
nec diminui, si non diminui, nec corrumpi; nam cui addes, quod alibi esse non
possit? Aut qui corrumpas, quod diduci nequeat?". Hic Iuppiter:
"Tritum istud et vulgatum quidem est dictum, utcumque sit, quod minime cum
illo superiori de coriario compares". Tum Apollo: "Cave his rebus
diiudicandis, o Iuppiter, opinioni quam veritati assentiaris. Vide ne te nimia
quae apud te viget istius viri auctoritas in errorem trahat atque detineat:
nihil enim tantas habet vires ad suadendum quam gratia, nihil quod veritatem
obnubilet aeque atque auctoritas. Pythagoras auctoritate assecutus est ut quae
diceret omnia vera an falsa essent sui nihil curarent, omnia assentirentur,
nihil auderent negare, nihil non crederent, denique vel ineptissima etiam
vellent haberi pro certis et testatis apud ceteros, ut etiam cum se ab inferis
esse reducem praedicaret iurarent vera praedicare". Tum Iuppiter:
"Attemperate quidem in haec incidimus: eram enim percunctaturus quidnam
istiusmodi celebres, Aristotelemne, Platonem Pythagoramque ipsum et eiusmodi
philosophos adivisses. Et quid igitur? Num ab his quippiam rari et reconditi
attulisti?". Tum Apollo "Aristotelem" inquit "repperi,
contuso pugnis Parmenide et Melisso, nescio quo minuto philosopho, gestientem et
cum quibusque obviis rixantem ac intolerabili quadam superbia et incredibili
arrogantia vetantem quosque prae se quicquam proloqui. Theophrastum vidi maximam
suorum scriptorum pyram instruere ut eam incenderet. Platonem erant qui dicerent
abesse longe apud suam illam invisam quam coaedificasset politiam. Pythagoram
audiebam paucis superioribus diebus in gallo quodam fuisse cognitum eundemque
fortassis nunc inveniri posse in pica aut loquaci aliquo in psitaco: solere
quidem illum per varia diversari corpora. Hoc loco Iuppiter "O" inquit
"Apollo, quam cuperem quempiam istiusmodi in cavea domi habere philosophum!
Quam meas regni res inde praeclare constitutas ducerem! Quid censes? Possetne
ulla prehendi industria?". Tum Apollo: "Et quidni id posset qui nosset
venandi artes, modo illum norit?". Tum Iuppiter: "Istuc difficile,
vili in corpore philosophi mentem intelligere". Tum Apollo: "Immo vero
facile, ubi advertas". Tum Iuppiter: "Obsecro, tuisne id fortasse
artibus et sortibus?". Tum Apollo: "Maxime, vel etiam inprimis
propositis praemiis assequemur ut sese illi ultro offerant". Tum Iuppiter:
"Malo tuas in illis dinoscendis artes experiri. Age, quaeso, specta ubi
sint locorum". Tum Apollo cum istac pro re suas vellet sortes consulere et
ruptam ligulam abrepta crumena intueretur maxima caepit voce indignissimum
facinus in se admissum deplorare, et quod familiarius apud Socratem fuerat
versatus, sibi id fecisse furtum blanditorem Socratem persuadebat et adiurabat.
Longum esset referre quibus verborum convitiis philosophum prosequeretur:
scurram appellabat et fabrorum ludum. Tum et illud addebat, non iniuria Momum
praedixisse tales fore mortales ut etiam, sin aliter nequeant, pedibus ipsis
furari aggrediantur. Cumque satis deferbuisset ac verborum iactantia
acquievisset, eum intuens Iuppiter "Num" inquit "o Apollo,
cancrum te Democriti esse quam qui sis tantis conceptis irarum motibus
praestaret? Cancro quidem cum sit furoribus vacuus omnis armorum nervorumque vis
ad lacessendum suppeditat; tibi cum ira flagres, cum tui vix compos sis, nihil
ad prosequendam vindictam relictum est. Quid facies? Quos petes? Qua ratione aut
ab sontibus poenas desumes aut insontes afficies? Illis quidem quid auferes boni
cum nihil habeant, quid afferes mali cum paupertatem et dolorem et istiusmodi
penitus nihil timeant?". Tum Apollo: "En monitorem percommodum, qui
minima offensus molestia orbem velit ruisse, et me, qui tantas amiserim
divitias, ut temperem iubeat! Et possum quidem aestu sitique mortales perdere,
Iuppiter, mortales, inquam, perdere". Tum Iuppiter: "Vel possis quidem
quidvis malorum; tu tamen nihil feceris, quandoquidem nihil deinceps apud
superos constituetur quod ipsum non pateat mortalibus: namque philosophi quidem
aut suis, quibus callent, occulta pervestigandi artibus, aut tuis sortibus
adiuti omnia praevidebunt quae acturi simus et pro summa sua sapientia vitabunt.
Quare malo tuos istos animi aestus sedes. Desine casum hunc longius deplorare.
Collige ipsum te. De istis quidem improbissimis multandis alias erit ut mature
cogitemus, tametsi opinor alibi accidisse ut tantas divitias amiseris". Tum
Apollo: "Recte" inquit "admones; iam monenti pareo, et unum est
quod me recreet: habeant illi quidem sortes, interpretandi modum et rationem
nusquam habituri sunt. Sortes levi labore reintegrabimus, illis curarum plus et
sollicitudinis quam commoditatis et opportunitatis redundabit a sortibus".
Dum haec apud superos agebantur, Aestus, Fames,
Febris et eiusmodi, quod audissent finem atque interitum rebus parari, quo
repentinum futurum laborem in tot mortalium milibus mactandis minuerent iam tum
primum caeperant vexare humanas res multaque viventium capita absumpserant.
Quibus calamitatibus acti, hominum genus, quod deos votis aureis maiorem in
modum moveri animadvertissent, ludos voverunt diis maximos, et eos dictu
incredibile quam grandi apparatu et theatri et scaenae quantave impensa
ornarint. Sino musicos, ludiones, poetas, quorum innumerabilis populus omnibus
ab provinciis exterisque usque ab orbis oris confluxerat. Quicquid erat rerum
dignarum ubivis gentium, id ad templi, ad sacrificiorum ad ludorumque ornatum
convexerant. Sino cetera: illud operis vastitate non postponendum, quod theatrum
circusque maximus aureis velis pictis acu, opus vastum et incredibile, superne
et quaque circumversus integebatur. Honoratissimis in gradibus maximorum deorum
simulacra exstabant, omnia circum auro gemmisque nitebant, et quod aurum
gemmasque vinceret specie quantum ab his dignitate vincebantur, omnia floribus
conspersa ad venustatem conveniebant, omnia sertis fumorumque delitiis odorata
et redimita. Tabulae insuper pictae alabastricaeque mensae et varia speculorum
miracula ad complendos non admiratione, sed stupore homines accedebant; quin et,
quo nihil esset non refertissimum rebus admirandis, ipsa item extrema singula
intercolumnia singulis heroum statuis occupabantur. Tantis apparatibus superi ab
caetu hominum dignari tenerique se advertentes non poterant non facere quin
commoverentur. Quo effectum est ut etiam ii qui fortassis aut studiis partium
aut suorum commodorum spe causae hominum adversarentur sententiam verterent et
partim misericordia, partim muneris magnitudine commoti superiorem suam de
novandis rebus postulationem reiicerent; qui vero hominum res salvas cuperent,
quorum erat princeps Hercules, apud Iovem instabant ut mallet de se bene in dies
promerentes mortales beneficio obstringere quam poenis perdere: illud enim
valere cum ad gratiam, tum etiam ad laudem, hoc vero postremum nihil afferre
emolumenti et plurimum posse ad calumniae suspiciones augendas; et monebat ut
diligentius pensitaret votane haec facta religione haud minore quam impensa cum
Momi calumniis conveniant, sintne illorum qui deos nullos putent, an eorum qui
diis se acceptissimos et commendatissimos esse optent. Admonebat item ut Momi
naturam et mores animo repeteret: demum statueret an qui apud mortales, quibus
esset odio, deos invisos et infensos reddere aggressus sit, idem apud superos,
quibus se acceptum opinabatur, inimicos homines malo afficere neglexerit; et
quibus sit Momus odiis praeditus erga mortales satis patere quidem cum aliunde,
tum illinc, quod antea pene quam eos vidisset foeda obscenaque illa animantia,
quae vix nominare sine flagitio possumus, ad homines incessendos produxerit;
quare illud cogitent superi, an qui sui reprehensores superos fuerit tantis
conatibus prosecutus, idem barbae demorsae contumeliam non curarit. Postremo
Umbram, Noctis filiam, obtestans Hercules affirmabat (id enim maximum est deorum
iuramentum) quaeque insimulaverit in coena Momus adversus homines eadem ipsa
omnia sceleris et perfidiae esse refertissima, et Momi esse illa in deos
nefanda, non mortalium, dicta, quibus frequens apud philosophos abuteretur. His
addebat non intelligere prudentissimos deorum quid sibi vellet Iuppiter. Si quid
forte hoc pacto quaerat novandis rebus placere multitudini, aut si tantarum
impensarum praemium nihil praeter solum plebis plausum quaeritet, semper quidem
affuturos quibus non quaeque agas omni ex parte probentur, neque defuturos
inprimis honestissimos deorum qui consuetas res desiderent magis quam ut novis
delectentur. Tum et veteres illos optimos architectos qui tanta arte hunc qui
exstet mundum peregerint obsolevisse vetustate, et negare omnino omne id
fabrorum genus fieri quidquam posse elegantius, ornatius atque ad perpetuitatem
constantiamque aptius quam hoc quod factum tam omni ex parte perplaceat. Quod si
tandem novos iuvet architectos experiri, satis patere quidem quid valeant cum
aliunde, tum in Iunonis arcu exaedificando, quandoquidem non iniuria vulgo
dictitent non aliam ob rem structum fuisse ita nisi ut inter struendum rueret.
Haec Hercules non modo Iunone Bacchoque et Venere et reliquis iunoniae factionis
complicibus suffragantibus aperteque iuvantibus edisserebat, verum et omni prope
caelo probante et admodum consentiente. At Iuppiter, cum horum admonitionibus
motus et operis ineundi difficultate diffisus, tum etiam votorum magnificentia
illectus, facile de sua pristina sententia abduci se passus est. Ergo praestitam
occasionem reiciendae ab se invidiae in Momum libenter usurpavit, tametsi
cupiebat videri beneficii gratia id facere quod esset ultro facturus. Idcirco
"Homines quidem" inquit "vestras, o caelicolae, delitias, quanti
semper fecerim non est ut referam, ni forte hac spe qua vota ineunt homines ipsi
parum attestantur sibi esse perspectum et cognitum animum erga se nostrum. Quis
enim opem atque auxilium suis adversis in rebus tanta spe atque exspectatione
postulet nisi ab eo cui se carum et commendatum meminerit? Neque velim
existimetis me facili de causa aut simulasse his non succensere qui praesentia
fastidirent, aut dissimulasse eorum nescire mentes atque sensus qui novas res
cuperent. Quod si quae in causa sint diligentius pensitabitis, non dubito factum
meum ita probabitis ut fieri commodius nihil potuisse affirmetis. Sino reliqua:
quid illud, quod patefactum quidem reddidi multorum disquisitione apud multos
qui nunquam huc mentem intenderant orbem hunc rerum ita demum omni ex parte
absolutum pleneque perfectum esse ut addi amplius nihil possit? Quo fit ut
congratuler hinc omnes in posterum abstrusas, ut ita dicam, futuras improborum
expostulationes hac in re. Sed quo ipse mihi vehementer placeam illud est, quod
aperte atque perspicue cognovi quali essent plerique ingenio praediti vario et
longe alio quam ostentarent. Atque inprimis noster Momus praeclare ipsum sese
indicavit quid fingendo atque dissimulando cuperet. Me fateor Momi versutiae et
commentitiae fallendi artes poterant adducere incautum ut vel Iunonem ipsam,
amantissimam scilicet, minus diligerem, id quidem maxime ubi eum fortassis
putabam malorum suorum taedio fractum atque effectum plane quem se fingebat.
Accedebat quod plura sapere variarum rerum usu et philosophorum commercio
videbatur, et bonis artibus excultum ingenium minime improbum et plurimum
diligendum arbitrabar. Quid mirum igitur si huic quem diligerem, praesertim
versuto et callido, inconsulte quippiam credebam? Non refero quantopere
elaborarit suadere, quanta sedulitate eniteretur impellere ut praeceps novis
rebus incohandis irrumperem. At mihi sapiens quidem illud dictum saepius in
mentem redibat, istos plus satis eruditos minus esse probos quam par est. Et
profecto sunt, ut videre licet, minime puri et minime simplices: nam alios facto
et re se habent quam fronte et gestu videantur, et insigni, quo plurimum valent,
acumine ingenii perverse ad malitiam abutuntur, et illic ubi se probos et
simplicissimos videri student, illic maxime fallunt dolo et improbitate. Quam
rem cum mature ita esse in Momo animadverterem, ferebam quidem iocosum illum
quem se videri affectabat quemve quasi personatus gestu verbisque agebat, ut
intimum vafrum et subdolum profundius scrutarer atque comprehenderem. Interea
cavebam omnia, credebam nihil. Nunc vero, utcumque res cecidit, commode actum
vobiscum interpretor, quando curarum et seditionum seminarium illud deturbastis.
Mallem, ut dixi, sine multitudinis motu, sine tumultu: sed licuerit hoc Iunoni
improbum atque detestandum e numero deorum quoquo pacto extrudere atque
exterminare. Nostrae prudentiae erit, qui Momi acerbitatem atque furorem
novimus, providere ne quid superiores pristinas ad perturbationes addat, quo
iterato et deorum quietem et res humanas vexet. Ea de re sic institui:
consceleratissimum rerum perturbatorem Momum, deorum hominumque odium, quod
nihil sinceri, nihil sani, nihil pacati, nihil tranquilli aut cogitet aut
studeat aut cupiat; quod felicium et beatorum beneque constitutorum res atque
rationes collabefactare, profligare atque funditus pervertere elaboret
assiduoque enitatur; quod miseros et immeritos aerumna calamitateque obruere ac
penitus obterere, quoad in se sit, nusquam desinat, nusquam acquiescat; quod
factiosis, audacibus, nefariis omnique scelere perditis utatur et faveat; quod
deterrimos instruat in facinus, incitet atque impellat; quod dictis factisque
pestem atque perniciem orbi rerum in horas commachinetur atque importet, quodque
in dies nefandae et detestabili improbitati suae multa adaugere accumulareque
minime intermittat; ne superos deos lacessere deorumque delitias, homines,
opprimere atque conficere pro sua libidine et desiderio amplius possit, intra
oceanum maximum fore relegandum et catenis ad cautem commendandum, ita ut
praeter summum os reliquo haereat corpore vadis immerso aeternum".
Hic Iuno exhilarata gaudio, Iovem exosculata,
"Fecisti" inquit "ut decet, mi vir. Sed unum est quod addi velim,
ut qui tam petulanter, tam impudenter et praeter id quod seque nosque deceat in
feminarum genus invectus est, Momum, ex semiviro reddas ut sit prorsus
femina" Annuit Iuppiter. Relegatum ea de re commutilatumque Momum posthac
caelicolae commutilato etiam nomine "humum" nuncuparunt.
Liber
quartus
Vide quid possit improbitas et nequitia, ut cum eius
esse extinctam vim ad laedendum credas, reviviscat: plus enim relegatus atque ad
cautem obstrictus Momus dabit perturbationum quam hactenus dederit solutus et
concitatus. Nunc dignosces uti Momo facinorum auctore deorum maiestas extremum
in periculum sit adducta; tum et tantum aderit iocorum et risus ut prae his
superiora fuisse iocis vacua deputes.
Iam
vero omnis hominum, ut ita loquar, torrentes in urbem confluxerant ludorum
spectaculorumque gratia. Canebant tubae, subaudiebantur tibiae ad modosque
canebant crotala et sistra et litui et omnis musica. Ipsae deorum superum
testudines maximo istarum rerum concentu resonabant. Addebantur his hominum
murmur latum atque ingens multorumque multiplices variaeque voces et huiusmodi,
quo insolito atque immani sonitu cuncti caelicolae ad rei admirationem exciti
stetere. Interea Stupor deus, omnium ineptissimus, quod sese Momum imitans in
gratiam Iovis aliquo dicto ridiculo cuperet insinuare, ut erat suapte natura
subattonitus atque vastus, ad Iovem properans agresti voce "Proh"
inquit "o rex, tantum hominum confremuit istic subtus, ut si omnes excories
procul dubio totum caelum contegas". Cui Iuppiter: "Censen tu hunc
tantisper sapere? Et quid tum, o Stupor? Et quid tibi venit in mentem? Sed tu
perbelle quidem commentatus es, namque ipse quidem semper frigens caelum cavisti
ne nudum algeat". Risere dii, hinc locis omnibus quibus terras contui
possent late passimque, ut cuiusque oculi atque aures ferebant, spectabundi
haesitabant. Eccam patritiorum pompam et civium ordines matronarumque deinceps
nurumque greges cum sacris lustrare urbem: aggreditur taeda et multa lampade
noctem illustrem reddunt. Virgines porticibus conspicuae urbem ornant atque
carminibus cantuque ad saltum et thiasos deos venerantur. Tantas res superi
intuentes obmutuerant atque uti quisque se receperat loco pendebat maxime
intentus, maxime stupidus. Interea pro vetere more, quod quidem in Promethei
calamitate iam pridem factitarunt, dii praesertim maritimi ad Momum
consalutandum abque animi miseria levandum plerique accesserant: Naiades,
Napeae, Dryades, Phorceaeque atque huiusmodi. At Momus flammulas summo aethere
deorum cervicibus collucescentes, sublatis oculis quos fletu et lacrimis prope
consumpserat, despicatus, quid sibi tanta repente oborta caelo lumina peterent
rogavit, cumque rem intellexisset, tanti spectaculi invidia commotus, perquam
longissimum imo ab pectore suspirium inter ingemiscendum emisit, quo ex spiritus
anhelitu fusca et atra nebularum vis totum per aethera sublime adstitit. Qua
visa, Momus illico animum atque ingenium ut aliquid pro sua consuetudine mali
faceret contulit atque adeo institit precari eos deos qui aderant, quoad
impetravit ab iis quae ad se consalutandum accesserant nymphis ut, quando aliud
nequeant suam ad salutem conferre, hoc unum ad levandas miserias gratissimum
beneficium condonent: nebulam ipsam quam valde possint late distentam protrahant
et producant montiumque cacuminibus annectant, quo tam inimicissimis et pessime
de se meritis superis voluptuosissimum suarum aerumnarum spectaculum
intercipiatur. Calamitosi Momi precibus obtemperarunt nymphae plurimumque in eo
opere perficiundo laborantes desudarunt, quo factum est ut cum delubra deum
sacellaque atque aras adeuntes mortales non perspici a superis nubium interventu
sed solum audiri possent, superi sese in periculum dederint. Nam quod suas
quidem laudes ad tibiam concinentes non audire modo, verum inprimis spectare
quoque cuperent, quasi amentes e caelo ad sua gaudia propius haurienda delabi
instituerunt: mortalium ergo tecta occupavere. Solus Hercules, quod fortassis
invidorum aemulorumque insidias reditusque difficultatem ad superas sedes
vereretur, negavit aut deorum maiestati convenire aut fieri id tuto posse, ut
intra mortalium caetus superi considerent et commiscerentur. Se enim monstra
terrarum immanissima et truculentissima prostravisse, subegisse, absumpsisse,
hominum vero plurimorum impetum et temeritatem consentientem ne ferre quidem
uspiam potuisse: facile moveri et esse quidem opinionibus fluidam, animis
volubilem, libidinibus concitatam multitudinem; facile impelli ad quodvis
facinus, neque apud multitudinem cogitari fasne sit an nefas id quod plurimorum
consensus appetat; efferri indomitam et ruere effrenatam neque revocari, neque
retineri, neque satis coerceri ullis prudentium monitis et rationibus aut bene
consulentium imperio posse; neque scire quidem vesanam multitudinem nolle quod
ad arbitrium possit esse; quae vero occeperit, flagitiosa et turpiane an non ea
sint non curare, modo perficiat, et atrocia non intermittere ni prius aliud
quippiam atrocius incoharit. Et quod magis miretur, in hominum numero sapere
quidem per se ferme singulos atque nosse quid rectum sit: cum tamen coiverint,
omnes simul facile insanire sponteque delirare.
Haec Hercules, sed dii spreto Hercule in theatrum
ingressi, atque inprimis Iuppiter pario ex marmore ingentes innumerasque
columnas maximorum montium frusta, gigantum opus, admiratur, et tantas numero et
tam vastas et in eam regionem locorum aut tractas esse aut erectas obstupescebat
intuens, easque tametsi coram intueretur tamen fieri negabat posse tantum opus
et prae admiratione et vidisse et laudasse plus satis non intermittebat, atque
secum ipse suas ineptias accusabat consiliique tarditatem deplorabat, qui hos
tales tam mirifici operis architectos non adivisset potius quam philosophos,
quibus uteretur ad operis futuri descriptionem componendam. Evenisse quidem quod
aiunt, ut quem semel sapere aliqua in re tibi ipse persuaseris, hunc semper
sapere et in omni re doctum esse facile credas. Haec Iuppiter. Tandem lustrata
urbe hominum turmae sua per diversoria corpori se coenisque dederant. Quae cum
ita essent, incidit in mentem diis ut futuros postridie mane ludos scaenamque
cuperent inspectare. "Ergo, et quid agimus?" inquiunt inter se
"Num ad nostras redibimus sedes, an istic spectaculis visendis
considebimus?". Spectaculorum erant omnes cupientissimi, sed alii alibi,
aut caelo, aut templis pernoctandum statuebant. Postremo placuit sententia
illius qui deorum quodam, ut opinor, fato admonuit ut se quisque in suum quod in
theatro esset simulacrum converteret, quo abeundi redeundique viam et laborem
vitarent quove cum dignitate et sine ullius iniuria dignissimis locis
conquiescerent. Unum erat quod huic sententiae adversaretur: nam parum quidem
occurrebat ubi locorum illinc abreptas statuas apte deponerent. Dum haec animis
deorum volvuntur, Stupor deus, ut erat artubus torisque praepotens, rem se
dignam aggreditur, nullis id quod paret indicans, atque se in pedes coniicit ita
vaste, ita dissolute, ut subito furore efferri bacchantem diceres, facinusque
ipsum aggreditur alioquin ridiculum, sed pro re agenda eiusmodi ut factum
subinde omnes reliqui comprobantes imitati sint: ad statuam enim in theatro
positam sui similem applicans hos atque hos validiores deorum ut se adiuvent
voce illa sua agresti advocat, mox subiectis scapulis illa se onerat. Erat autem
statua ampla et ponderis immanis, tamen susceptam dorso solus asportavit et eam
intra opacam silvam reposito in antro, obscuro loco, collocat, inde in theatrum
sudore madidus rediens se vertit in statuam quam asportarat statuaeque vacuum
locum occupat. Id ipsum ceteri tametsi factum irriderent, sibi tamen faciundum
putarunt: itaque fecere, Stuporis exemplo, suam quisque quo visum est loco
statuam abdidere, neque defuere Cupido, Mercurius et huiusmodi talarium
alarumque adminiculis freti, qui extremo theatri fastigio prostratas
reliquerint.
Dum se sic dii in theatrum dispositi ex animi
libidine haberent, res omnium ridicula, sed memoratu dignissima cum in silva ad
Stuporis statuam, tum et in theatro accidit. Nam <in> silva quidam Oenops
philosophus idemque histrio, vetere illa Momi contra deos disputandi
flagitiosissima petulantia imbutus, dum ad ludos concelebrandos properaret a
praedonibus captus exstitit multisque affectus plagis adducitur ad ipsam hanc
specum in qua statua Stuporis dei erat exposita. Quo cum appulissent praedones
consilium ineunt praestetne captum iugulare an vivum dimittere oculis effossis.
At Oenops, tanto in periculo constitutus, etsi in eam diem nullos deos, inane
caelum esse crediderat et praedicarat, nunc tamen ultimo in capitis periculo
constitutus seque salutemque suam caepit omnibus votis commendare maximis diis.
Sed consilio inter se habito praedonibus placuit habere quaestionem de homine et
discere quanti se possit redimere. Erat nox atra et intempesta: expediunt
idcirco praedones quae ad cruciatum faciant. Alii lorum comparant, alii virgas
ulmo avellunt, alii ignem cote excutiunt. Illis ita occupatis res evenit digna
memoratu. Nam primis igniculorum favillis collucescentibus videre visi sunt
praedones in antrum quippiam, et quidvis id quam statuam eiusmodi in loco adesse
poterant opinari; dehinc maioribus admotis luminibus manifesto adesse deos
animadvertentes obmutuerunt et ea re insperata perterrefacti e vestigio non sine
clamore relicto captivo abvolarunt. Vidisses hos amissis armis quasi temulentos
obiectam ornum fugiendo impetere, alios inter cursitandum offensa roboris stirpe
ruere atque alios offensis prostratis sociis istuc versus et illuc versus
praecipites ruere, eosdemque illiso ore inter surgendum interque spuendum cum
cruore defractos dentes iterato sequentium impetu quassatos ruere; alios vero,
viso deo, quasi alteram Stuporis statuam factos primum haerescere, mox formidine
debilitatos labescere. Quae rerum et temporum suorum facies cum ita esset, non
defuit sibi Oenops. Egressus enim antro et turbam concussorum profligatorumque
contuens sese confirmavit; inde, rapto de quodam telo, unum egregie stupentem
excordemque factum metu per capillum prehendit, prosternit revincitque loro quo
se praedones illi vincire caeperant. Mox hominem prae se in urbem agit laetus et
animo secum adiurans nihil minus credendum posthac quam nullos esse deos quos
tam praesentes extremo suo in periculo compererit. Itaque haec in silvis Oenops;
in theatrum vero ingressus, suos colludiones qui se exspectabant offendit de se
deque diis mereri non bene, nam supersedentis tarditatem una et deos maximos
quorum causa vigilarent exsecrabantur. Id sibi primum visum est indignissimum,
sed illud indignius, quod inter histriones servum quendam vino madidum ad Iovis
statuam pleraque nefanda exequentem offendit. Pudet ea dicere: tamen institutum
prosequemur. Immingentem ebrium intuens Oenops, pro nova suscepta religione,
caepit gravissimis dictis increpando absterrere. At servus in eum versus
"Eia" inquit "philosophe, adesne? Siccine mecum agis? Unde in te
nova isthaec repente religio incessit? Qui deos aeternum negasti, frigentem hic
statuam fictaque simulacra veneraberis?", haecque referens non imminxisse
modo erat contentus, verum et alvi praeterea illic onus ponere parabat. Hic
Oenops "O" inquit "sceleste, non tu denique alium tibi locum ad
tantam flagitii spurcitatem desumes!". Tum barbarus et ebrius ille servus
"Vos" inquit "philosophi omnia esse deorum plena consuestis
dicere". "At" inquit Oenops "etiam praesentis deos irridens
negligis!". Tum barbarus "En" inquit "perdoctum philosophum!
Deumne tu hoc frigens et vacuum simulacrum aut opinaris aut nuncupas, quod
quidem vix igne et ferro adhibito fabri effecere ut vultus hominis potius quam
monstri faciem imitaretur? Dic heus tu, o aeneum caput, quanto malleo, quantis
follibus durum tuum istud os dolarunt fabri! Vel tu, Oenops, num simulacrum hoc
vidisti ad publicum aquaeductum pridie patera istac calonibus aquam fundere?
Demum inutile istud aes, cui nihil invenias quod probes praeter artificis manum,
Iovis instar venerabimur? Est nimirum illud perpulchre dictum quod in cavea
saepius decantari audio:
Qui
fingit sacros aere vel marmore vultus,
non
facit ille deos: qui rogat ille facit".
Tum Oenops et facti indignitate et dictorum
petulantia commotus "Malam" inquit "tuam in rem! Non desines de
istis tuis sceleribus cantando disputare! Appage te hinc!". At barbarus,
dum se Oenops iugulo apprehensum traheret, alvi afflatu perobscene concrepuit
atque "Appage tu" inquit "te, profane, dum sacrum facio, o
interturbator: num tu non perspicis quam hunc adolendi ritum comprobent
hi?". En iterum intonuit. Non potuit hoc amplius Oenops ferre, sed ebrium
pugnis calceque contusum suos intra foetores obvolvit atque gradibus
praecipitavit. At multatus ebrius ore illo suo liventi et male illibuto
impudicissime plorans "Ego tibi, quisquis es deorum" inquit
"cuius causa haec pertuli, ut eveniant aeque atque mihi evenere imprecor,
quandoquidem huc qui ullos esse deos semper negavit, quod se imitarer tua causa
tam impie in me grassatus exstitit".
Iuppiter haec intuens intra se rem sic deputabat:
"Credin me hoc noctis bene acceptum? Tametsi hic suo utitur officio: quid
aliud aut ebrius faciat, aut ab improbo audias? Adde quod probe multatus poenas
luit: plus enim cruoris effudit quam ingurgitarit vini. Quod ne tanti quidem
haec sunt ut ludorum voluptatem respuas. Sint histriones obsceni ut lubet, modo
nos in theatro esse nulli noscant. Sed quid agimus? Quid si praesenserint? Neque
enim illud factum frustra opinor, quod praesentes esse deos philosophus ipse
Oenops dixerit. Verum et quid demum, quid tum? Utcumque ceciderit res, tamen
praesente populo venerabimur".
Haec cum effecisset Oenops, rogantibus sociis quid
ita religatum adduxisset hominem et quid se praeter spem et exspectationem
omnium ad religionis sanctimoniam dedisset qui antea nullos credidisset esse
deos, ordine quaeque sibi apud praedones accidissent recitavit: sed ne satis
quidem eum sibi notum esse deum auxiliatorem dixit, quo propitio rem tam fauste
atque feliciter executus sit, et idcirco magis atque magis cupere sibi fieri
cognitum cui habendae forent gratiae tanti beneficii. Non illum quidem sibi
visum Iovem, non Phoebum, non Iunonem, non ex his celeberrimis et popularibus
quibus templa constituta sunt, sed rarum illum quidem atque insolitum. Hic
histriones "At sunt quidem" inquiunt "in theatro deorum omnium
simulacra: eo dum revise omnes, ut facilem et beneficum cum salutarimus, tum
eundem patronum nostris in malis auxilio advocemus: nam maiores illi dii iam tum
fastidire humilium vota assueverunt". Itaque fit: face igitur incensa
circum statuas signaque omnia recensendo, dum horum atque horum vultus
contemplantur in Stuporem ipsum incidunt, quo viso Oenops venerabundus procidit
eiusque pacem precatus locumque amplexatus adoravit. Viso Stuporis vultu et
habitu, risere histriones tetram illius deformitatem: nam stabat ille quidem ore
late anhelanti, labio propendulo, oculis concretis, temporibus lacunosis,
auribus appensis et omni denique facie ita affectus ut sui oblitus videretur.
Cumque accuratius hunc ipsum deum respectarent proscaenici socii, eo maiores
etiam in cachinnos efferebantur atque "En" dicebant "strenuum, en
fugatorem latronum!". Ergo Oenops "Enimvero istuc quidem est"
inquit "quod in me susceptam deorum opinionem multo confirmet, ubi unus
multos, inermis armatos, meticulosus audaces ad omnem crudelitatem accinctos
sola praesentia exturbarit atque profligarit".
Haec de se coram Stupor deus audiens, etsi mente
esset bardus et ingenio prorsus plumbeo, tamen neque laudibus non movebatur
neque vituperatoribus non irritabatur; tamen sic secum rerum humanarum sortem
atque conditionem versabat: "Et quidnam hoc esse mali dicam apud mortales,
ut praesentem deum irrideant, absentis simulacrum vereantur atque pertimescant?
Hic beneficii suspicione ductus inveteratam contra deos opinionem opinionisque
pervicaciam obliteravit; hi sole, luna et istiusmodi manifestis deorum signis
admoniti, quae se posse debereque credere profitentur, inficiantur. Meum potuit
aeneum simulacrum profano in loco immanes et ferocissimos latrones a crudelitate
absterrere, metu deorum flectere, ad religionis cultum revocare; ipse deus et
praesens qui sum studiosos artium quae ad pietatem faciant et gratificandis diis
deditos nequeo modestiores reddere. Aut quo pacto istos ab impietate, si esse in
nos impii prosequantur, revocabimus?". Haec secum Stupor. Oenops vero, cum
satis esset veneratus fautorem deum, spectans non poterat pati tam neglectum
esse hunc a quo beneficium accepisset; idcirco rubiginem qua Stuporis facies
admodum squalebat ferro caepit abradere. Stupor vero deus abradentis molestiam
libenter abegisset ab se sed, ingenio tardus, quo id pacto posset non habebat.
Alia ex parte hominem quamvis inepte gratificantem ferendum ducebat, rictu tamen
oris interdum duriter abradentis ferrum subterfugiebat. Hunc dii, illius memores
dicti, qui ex hominum corio contegi posse caelum asseverarat, risissent cum ab
homunculo prope excoriari intuerentur, sed eadem sibi durioraque iam tum fieri
ab hominibus posse intelligentes, magis ut proprium periculum metuerent propensi
erant quam ut alienam insulsitatem riderent, et multa quidem ex parte se omnes
aeque gravi fore notatos rubigine non negabant.
Itaque haec in theatro, quae scio videri posse
iis qui nostris opusculis legendis delectentur si non admodum, alioquin
scurrilia, at nostris ab moribus et scribendi legibus aliena, qui quidem semper
et factis et dictis cavimus ne quid minus grave et sanctum adoriremur quam
litterarum religio et religionis cultus paterentur. Sed si pensitaris quid
conati simus cum totis libellis, tum hoc loco exprimere, intelliges profecto
principes voluptati deditos incidere in opprobria longe iis graviora quam quae
recensuimus: eaque de re nos velim magis secutos initam institutionem iudices
quam pristinam studiorum et vitae rationem. Sed plura fortassis diximus quam
volebamus, pauciora profecto diximus quam postulaverit res. Verum de his
hactenus: ad rem redeo.
Huiusmodi in theatro cum agerentur, novae item apud
inferos rerum iucundissimarum et inprimis dignissimarum historiae initae sunt.
Namque audierat Charon crebris defunctorum rumoribus proximum fore ut omnis
mundus vastaretur, iamque caepisse Parcas et Hispiades populare hominum
familias, omnia consenescere tristia et contabescere instantis ruinae periculo
et metu. Eo Charon adeo priusquam opus tantum tamque ornatissimum deleretur
instituerat hunc videre mundum, quem vidisset nunquam visurusque postea esset
nunquam; sed tantae peregrinationis viam, ut puta ab inferis ad superos usque
mortales, arduam esse audierat et paucissimis aut cognitam aut concessam non
ignorabat. Idcirco inire temere non audebat, et ex omni defunctorum multitudine
reperiebat neminem qui ullo abduci pacto posset ut non recusaret eo redire unde
solutus tetro corporis carcere lubens atque volens profugisset: eamque ad rem
dehortandam mortalium aerumnas multa ex parte explicabant et viventium mala cum
defunctorum libertate comparabant; postremo affirmabant praestare quidvis
malorum perpeti quam redire ad hominum vexationes obeundas. Aderat fortassis
inter defunctos Gelastus quidam philosophus alioquin non vulgaris, quem tamen
Charon diutius neglexerat non aliam ob rem, nisi quod extrema egestate mortuus
non attulerat quo portorium solveret. Cum eo igitur paciscitur Charon, si se
prius comitem apud mortales viaeque praemonstratorem praestet, gratis
transvecturum. Suscipit Gelastus id muneris tametsi invitus viaeque inscius. Sed
quid ageret miser, cum solvendo non esset? An eo in loco aeternum consideret quo
neque inter vivos neque inter mortuos censeretur? Nimirum ergo omnia nota et
ignota, dura acerbaque aggredi cogebatur, idque maxime cum neque ex amicis neque
ex ditissimis quidem quispiam appellebat, a quo daretur ut stipem mutuo rogaret:
defunctorum enim nemini plus nummo uno ad portorii mercedem asportare a
mortalibus unquam licuit.
Itaque Charon, dum ad iter accingitur, subducta navi
multum ac diu cogitavit conferatne hanc alicubi apud inferos relinquere; tandem,
quod ita praestare arbitrabatur, navim reversam sustulit suoque imposuit capiti
ut staret quasi pusillo mapalio opertus, manuque remum collibrans graditur.
Arduum et praeter aetatem firmissimum senem proficiscentem turbae admirabantur.
Verum illi inter pergendum in sermones incidere istiusmodi, ut quaereret
Gelastus de Charonte quid ita navim portaret aut quidni praestitisset eam in
litore subductam sinere. Cui Charon "Et quid" inquit "tibi
defunctorum ineptias referam? Nemo est illorum quin me suis velit imperiis
navigare. Quin et fuit pridie polyphagus nescio quis, qui quidem rapto remo se
pro argonauta gereret. Illi ego 'Et quis tu?' inquam. 'Classiumne fuisti
fortassis praefectus in vita?' 'At' inquit ille 'nostra in familia olim fuere
plures remiges'. Ego illius insolentiam non tam admiratus quam ineptias risi,
com viderem tam impudenter et temere id profiteri et aggredi cui esset rei
minime aptus. At ex comitibus defuncti unus 'Mentitur' inquit 'o Charon, ne
pictum quidem uspiam aut hic aut suorum aliquis vidit mare: alpibus enim
aeternum lapidicinis ascripti exercebantur'. Is cum ita fuerit insolens, quales
tu putas futuros ceteros aut tranandi studio, aut insolescendi voluptate, si
fortassis detur relicta illic navi occasio?". Hic Gelastus "Quid"
inquit "illi quidem si neque insolentia neque arrogantia, sed discendi
libidine id ita aggrederentur?". Tum Charon "Novasne" inquit
"isthic, ut apud inferos artes condiscant? Minime: sed temerarii sunt. Vel
quis hoc ferat ut Charontem remigare quisque instruat?". Tum Gelastus
"Atqui hoc est," inquit "o Charon, quo fit ut abs te accepisse me
iniuriam possim dicere: tu quidem insolentes plerosque omnes istiusmodi
transportasti, me vero, qui nulla ab re magis absum quam a petulantia et
importunitate, longum repudiasti". Tum Charon: "Negasne" inquit
"te petulantem et importunum exstitisse? Annon est petulantia nostros sibi
deposcere labores dari gratis? Nulla item importunitas est centies negatam rem
dura et nusquam intermissa assiduitate expostulare?". Tum Gelastus:
"Deplorare meum incommodum erat istud, o Charon, non tuos labores poscere,
quando tam difficilem te atque inexorabilem praestares erga me, qui nihil sibi
relictum haberet rerum omnium quod conferret, praeter preces".
"At" inquit Charon "suspendio opus fuit priusquam istud
admitteres in te, uti tuae res omnes solis in precibus niterentur".
"Id" inquit Gelastus "fateor factum inconsulte, at factum tamen
ratione fortassis non improba. Namque id quidem statuebam apprime fore
philosophantis, ut quam curarum alumnam praedicant, pecuniam, funditus a me
abiiciendam ducerem ac me totum rerum difficillimarum rarissimarumque cognitioni
et studiis traderem animo soluto et libero". Tum Charon "O"
inquit "stultitiam irridendam, si id credas, coercendam, si id tentes, in
rebus difficillimis et rarissimis, ac praesertim in paupertate, versari animo
libero et soluto! Tu quidem, si forte dabitur ut possis id sine molestia, erunt
res ipsae non difficiles; sin erunt difficiles, plus olei et operae exigent quam
ut te animo esse curis vacuo possis affirmare. Pecuniam demum curarum alumnam
praedicant: quaeso, quinam id praedicant? Qui sapiunt, inquies. Tanti ergo est
sapere apud philosophos, ut algendo et famescendo vitam precario et per mercedem
trahere quam in rerum affluentia opulentiaque malint? At tamen vivunt, inquies.
Non est vivere, o Gelaste, sed luctari adversus mala: dum ita te habes in vita
ut esurias algeasque, hoc est ut miser sis. Aut vos denique, et quid sapitis, in
vobis primis sapitis, philosophi?". "Num" inquit Gelastus
"quaeris quid sapimus? Etenim omnia novimus, siderum, imbrium, fulminum
causas et motum; novimus terras, caelum, maria. Nos artium optimarum inventores;
nos quae ad pietatem, ad vitae modum, ad hominum gratiam conciliandam faciant
nostris monitis quasi lege data praescribimus". Tum Charon: "Egregios
audio et venerandos homines, si se aeque re operaque habent atque dictis. Sed
vos, dicito, his vestris legibus ut sint homines hominibus praesto, ut opera et
obsequio faveant et opitulentur etiam num ascribitis?". Tum Gelastus
"Et istud" inquit "ad officium inprimis ducimus".
"Officii igitur erit" inquit Charon "eos quibuscum degas levare
aerumnis, levare incommodis, fovere iuvareque opera?". "Erit
quidem" inquit Gelastus "ut dicis". "Tu igitur officio
legique hoc dato" inquit Charon "hanc praegravem cymbam adiutato ut
feram". Tum Gelastus: "Atqui est quidem tuum quoque hac in re
pensandum officium: quare, Charon, videto ne praeter officium siet enecto fame
atque precario et per mercedem qui vitam traxit tantum onus nobis velle
imponere". Tum Charon: "At saltem remum". "Ne tu
negasti" inquit Gelastus "licere apud inferos aggredi artes novas!
Calamum didici per aetatem tractare in vita, non remum".
Itaque haec inter proficiscendum confabulabantur
quoad pervenerunt ad extremum orbis limbum quem orizonta nuncupant, geminae in
quo e regione maximo interiecto secessu portae ab inferis patent, altera quae in
oceanum, altera quae in continentem orbis dirigitur, estque una harum ebore apta
atque intercrustata, altera vero cornu humilem ad cryptam adacta. Placuit
Charonti, quod satis aquarum per aetatem vidisset, per tellurem iter facere sed,
quod rapido ascensu insuetoque peregrinandi labore fessus desudaret, primo in
pratulo recubuere. Est Charon sensibus acutissimus, visu, auditu et huiusmodi
supra quam possis credere. Cum igitur ad eius nares florum, qui passim in prato
aderant, applicuisset odor, illico se ad flores ipsos colligendos et
contemplandos dedit tanta voluptate et admiratione ut ab his aegre ferret
abstrahi. Admonebat enim Gelastus plus itinerum superesse quam ut puerilibus
florum delitiis legendis insisteret: maiora enim esse quae aggrediebantur,
flores quidem suppeditari mortalibus adeo ut etiam ab invitis conculcentur. Ille
etsi nihil invitus magis posset audire, ductori tamen parendum ducebat. Dehinc
inter proficiscendum Charon tantam in natura rerum amoenitatem et varietatem
spectans, colles, convalles, fontes, fluenta, lacus et huiusmodi, de Gelasto
caepit quaerere unde tanta vis pretiosissimarum rerum manarit mundo. Cui
Gelastus, quo se disertum philosophum ostentaret, huiusmodi ordiri rationem
aggressus est. "Principio nosse te oportet, o Charon, universa in rerum
natura nihil aut factum aut fieri posse vacuum causa. Causas quidem eas
interpretamur quae ad motum conferant atque ad quietem. Quietem motus finem
statuimus, motum vero intelligi volumus cum ex hoc fiat quidvis aliud. Et nosse
oporteat versari eum quidem motum aut in prima aeternaque rerum firmitate formis
imbuenda aut in formarum mutabilitate varianda, quod naturae artificium alii
opinati sunt in substantia accidentibus iungenda versari. Sed, ne longe frustra
disputem, haec tu hactenus, o Charon, intellextin?". Negavit Charon
grandioribus verbis pusilliora aut ordinatius confusiora audisse uspiam dici.
Tum Gelastus aliunde repetito dicendi exordio rursus ordiebatur: eum quidem qui
principio quippiam facturus esset, mente et cogitatione sibi adscripsisse quae
facta cuperet hancque animo conceptam et consignatam speciem nuncupasse formam;
proxime sibi comparasse, seu simplex illud fuerit seu mixtum coactumve partibus,
quippiam cui aut formam adigeret et quasi obinvolveret aut quo formam ipsam
compleret solidamque redderet: hoc vero postremum nuncupasse materiam. Sed ne
potuisse opus nisi arte viaque adhibita perficere qua facile exque animi
sententia materiae formam coniungeret et couniret: idque artificium appellasse
motum. Hoc item Gelastus cum dixisset, interpellavit Charon "Atque"
inquit "ego quidem audieram mutua quadam concordique lite rerum omnia facta
esse et in dies accessionibus decessionibusque minutarum partium immutari. Sed
visne quid sentiam referam de te? Putaram vos philosophos omnia nosse sed,
quantum ex te video, nihil nostis nisi ita loqui ut de rebus notissimis verba
facientes non intelligamini. Vel quid ego tibi credam temere quando tu quidem,
qui primus rerum conditor quid animo habuerit te non ignorare affirmas,
profecto, quod pueris evenit, domum redeundi viam oblitus es? Quod si recte
coniector, nos ad tartareas plagas te duce praelongo habito itinere redivimus.
En atram Stygis caliginem, et istinc audisne fremitum et eiulatus excruciatorum
sontium?". Dehinc lupum ostentans "Anne tu" inquit "vides
illic defuncti errantem animam?". Hic Gelastus arridens "Ne
mirere" inquit "o Charon, namque non plus semel hac iter feci. Sed,
quo rem intelligas, quae tibi eiulatus vox visa est litui est sonus a mortalium
inde castris delatus aura et, ni fallor, secundas excubias canunt. Caliginem
quoque ipse unde tanta sit miror, miror et ipsum te, quod defunctorum hic animas
videre alias praeter me praedicas". At Charon: "Is profecto ipse est
rex; eo dum o rex!…". Tum Gelastus: "Lupumne tu regem vocas? Id
quadrupedum genus apud mortales etsi noxium est, mortale tamen est animans et
longe ab hominum natura defunctorumque animis alienum". Interea lupus ipse
multo morsu raptis quodam ex cadavere visceribus mandendo restitabat. "Ergo
tibi" inquit Charon "iam fit ut assentiar: non enim apud inferos
manducant. Sed illud animans putavi esse regem quendam quicum mea in navi
Peniplusius praeco elegantem habuit disceptationem, quam redeundo narrabo, ut
voles". Tum Gelastus "Volam," inquit "sed tu reges esse
lupos qui vidisti aut audisti unquam?". Tum Charon "O te
philosophum" inquit "bonum, qui siderum cursus teneas et quae hominum
sint ignoras! Ex Charonte adeo portitore disce ipsum te nosse. Referam quae non
a philosopho (nam vestra omnis ratio nisi in argutiis et verborum captiunculis
versatur) sed a pictore quodam memini audivisse. Is quidem lineamentis
contemplandis plus vidit solus quam vos omnes philosophi caelo commensurando et
disquirendo. Adsis animo: audies rem rarissimam. Sic enim aiebat pictor, tanti
operis artificem selegisse et deputasse id quo esset hominem conditurus; id vero
fuisse aliqui limum melle infusum, alii ceram tractando contepefactam, quicquid
ipsum fuerit, aiunt imposuisse sigillis aeneis binis quibus altero pectus,
vultus et quae cum his una visuntur, altero occiput, tergum, nates et postrema
istiusmodi impressarentur. Multas formasse hominum species et ex his selegisse
mancas et vitio insignes, praesertim leves et vacuas, ut essent feminae,
feminasque a maribus distinxisse dempto ab his paulo quantillo quod alteris
adigeretur. Fecisse item alio ex luto variisque sigillis multiplices alias
animantium species. Quibus operibus confectis, cum vidisset homines aliquos sua
non usquequaque forma delectari, edixisse ut qui id praestare arbitrarentur quas
placuerit in alias reliquorum animantium facies se verterent. Dehinc suas quae
obiecto in monte paterent aedes monstravit atque hortatus est ut acclivi
directaque via quae pateret conscenderent: habituros illic omnem bonarum rerum
copiam, sed iterum atque iterum caverent ne alias praeter hanc inirent vias:
videri arduam initio hanc, sed continuo aequabilem successuram. His dictis
abivisse; homunculos caepisse conscendere, sed illico alios per stultitiam
boves, asinos, quadrupedes videri maluisse, alios cupiditatis errore adductos in
transversos viculos delirasse. Illic abruptis constreposisque praecipitiis
sentibusque et vepribus irretitos pro loci difficultate se in varia vertisse
monstra et iterato ad primariam viam rediisse, illic fuisse ab suis ob
deformitatem explosos. Ea de re, comperto consimili quo conpacti essent luto,
fictas et aliorum vultibus compares sibi superinduisse personas, et crevisse hoc
personandorum hominum artificium usu quoad pene a veris secernas fictos vultus
ni forte accuratius ipsa per foramina obductae personae introspexeris: illinc
enim contemplantibus varias solere occurrere monstri facies. Et appellatas
personas hasce fictiones easque ad Acherontis usque undas durare, nihilo plus,
nam fluvium ingressis humido vapore evenire ut dissolvantur: quo fit ut alteram
nemo ad ripam non nudatus amissa persona pervenerit". Tum Gelastus: "O
Charon, fingisne haec ludi gratia an vera praedicas?". "Quin"
inquit Charon "ex personarum barbis et superciliis rudentem hunc intorsi
ipsoque ex luto cymbam obstipavi".
Huiusmodi rettulerat Charon iamque non longe ab
theatro aberant. Ergo de Gelasto sciscitatus didicit et quinam tantam molem
coacervassent et quos ad usus haberetur, et cum theatrum illud fabulis agendis
factum intellexisset vehementer risit hominum ineptias, qui tantos labores
consumpserint demoliendis montibus ut immanem ipsi molem construerent. Tum et
stultitiam patrum detestatus est, qui tantas perdendi temporis illecebras in
urbe paterentur. At Oenops, ludio ille philosophus de quo supra ridicula illa
recensuimus, cum procul vidisset cymba opertum adventantem, ratus novos adesse
histriones secessit cum turma eorum qui aderant, ut si quid scaenae Charon
commentaretur ex insidiis annotarent. Medio in theatro cum illi advenissent,
"Etenim quid tibi haec, o Charon?" inquit Gelastus. Negavit Charon
videri sibi aut theatrum aut ornamenta istiusmodi talia ut ulla ex parte cum
floribus quos apud pratum excerpserat essent comparanda. Et mirari quidem
professus est quod pluris faciant homines quae possint vilissimorum manu assequi
quam ea quae ne cogitatione quidem satis queant attingere. "Et flores"
inquit "quidem negligitis: saxa admirabimur? In flore ad venustatem, ad
gratiam omnia conveniunt. In his hominum operibus nihil invenies dignum
admiratione praeter id, ut vituperes tantorum laborum tam stultam profusionem.
Dehinc tu, o" inquit "philosophe, principio ex te fieri certior volo,
quandoquidem, ut praedicas, multa hoc loco quae ad vitam bene degendam faciant
in medium afferuntur, cuinam ea commodent. Maioribusne natu? Stultum si eos
aggrediantur commonefacere, qui didicerint usu quae conferant. An
adolescentibus? Ineptum eos velle dictis regere, qui non auscultent. Proxime
item velim dicas ab poetis, nequaquam a philosophis vitae degendae rationes
expetant". Tum Gelastus: "Sit quidvis, Charon: quae tamen ab poeta cum
voluptate audias, ea capias facilius, imbues plenius, servabis firmius. Quod si
praeterea videris hosce gradus consessu tantorum virorum oppletos, neque ineptum
opus dicas neque una interesse pigeat. Et profecto, uti aiunt, non sine deo tam
multi coeunt, quando usu invenias ut quos singulos flocci penderis, si coierint
venereris et prae reverentia obmutescas". Tum Charon, ad unas atque alteras
deorum statuas versus, "Dic, Gelaste," inquit "ne tu hos singulos
flocci pendis, aut si coirent venerarere?". Tum Gelastus subridens:
"Solus si essem fortassis riderem, plures si adessent alii venerarer".
Interea, dum statuas spectant, Charon seposita ab
fornice audire visus est submissa voce colloquentem ac dicentem: "Trita
haec sunt quae Gelastus confabulatur, deque tota istorum re nihil est quod
probem quam personatum Gelastum hunc: nam ei profecto nihil fieri potest
similius". Audit et alios Charon dicentes fuisse bene doctum Gelastum in
vita et prudentem, alios contra fuisse quidem stultum et procul dubio delirasse
cum ceteras ob res, tum quod tantis iniuriarum offensionibus lacessitus seque
dignitatemque suam neglexerit per animi pusillitatem. Neque probare illius vitae
rationem, qui perseveravit omnibus aeternum prodesse cum se multi in dies
lacesserent et laederent. Non illis quidem cum Oenope rem fuisse, qui se ad
propulsandas vindicandasque iniurias magis quam ad firmandam insolentium
temeritatem fortem esse ostenderet nimis ferendo. Quae Oenopis verba cum etiam
Gelastus subaudisset vocemque loquentis cognovisset, "Velim" inquit
"videas, o Charon, quam is quidem iactator sese perstrenuum praestet".
His dictis in obloquentes proripuit. Illi propius accedente mortuo et apertius
perspecto et cognito obstupuere, et Oenops nihil sibi antiquius duxit, quam ut
relicto captivo obvolaret extemplo. Ergo ad Charontem rediens Gelastus "Et
qualis" inquit "tibi visus est noster athleta, qui meo primo pedis
motu verterit terga? Et hominem demiror, cum mihi in vita apprime fuerit
familiaris, aut ea de me oblocutum aut me viso metu potius quam voluptate
affectum. Sed nunc intelligo fictum hominis ingenium et ex tuo illo
personandorum artificio obductum; fronti fictam, non veram benivolentiam
exstitisse, qui profecto neque viventis patientiam totiens lacessivisset neque
defuncti nomen impeteret, si amasset". Inter haec dicendum eccum saxum
grave cymbam Charontis incutit sonitu maximo (illud enim ebrius ille barbarus
multa vi impulerat) quo ictu Charon absterritus inclamavit ut pleno intonuerit
theatro. Gelastus vero ira concitus in ebrium se conferebat, at Charon
"Desine," inquit "o, desine, Gelaste! Tu illos umbra, illi nos
saxis petunt. Sat peragrati sumus. Hic praeter ineptias et improbitatem comperio
nihil quod vidisse non pigeat, et ineptias odisse et improbitatem evitasse
conferet. Abeamus!". Charontem revocabat Gelastus, ille saltitans una et
tremens diffugiebat. Hoc spectaculo theatrales illi dii multo risere, quo risu
factum est ut maximam, inauditam insperatamque in calamitatem inciderint omnes
dii. Id qui evenerit proxime recitabimus, si prius quae Charonti etiam
obtigerint insperata et cognitu festivissima succincte rettulerimus. Audito
igitur statuarum risu, Charon "Ridete" inquit "ut lubet: ego
rideri quam caedi malo". Putabat enim proscaenicos illos turbatores
risisse, tametsi admiraretur retinnire omnia deorum risu. At Gelastus, non
insuetus theatri, sese confestim in pedes conicit atque: "Papae, o Charon,
papae, siste, adsum" vociferabat. In quem versus Charon expavefactum
admiratus "Quid tibi est?" inquit "Saxone percusserunt?".
Ille vero vix sui compos, titubans, haesitans "Audistin" inquit
"statuas?". "Quid tum?". "Risere" inquit.
"Quid igitur?" inquit Charon "Malles plorasse an pro metu reris
statuas risisse?". Non se poplitibus substentabat Gelastus metu exsanguis
factus, eaque de re Charontem sequens primo dato in trivio ab urbe reversam
cymbae puppim arripit atque: "Hic, quaeso, siste, o Charon". Ille vero
"Vestros" inquit "mortalium personatos et fictos mores odi,
quandoquidem tu qui saxa non metuebas risu te absterritum simulas, et qui
tantopere negabas velle te huc ad mortalium sedes regredi, hinc invitus
divelleris. Et habeo tibi nullas gratias si me a colligendorum florum voluptate
abstraxisti et ad iurgia rixasque adduxisti. Quod si non saxa modo, sed etiam
risus hic statuarum pertimescendus est, quis hinc non aufugerit? Sed tu ut
lubet, ego vero abeo". Tum Gelastus duri decrepiti acerbitate motus
"Ne tu" inquit "o Charon, argutiis et verborum captiunculis
quibus versari philosophos praedicabas nunc apud nos uteris!". "Etenim
tanti est" inquit Charon "disertis congredi: namque apud doctos
discimus". Tum Gelastus sibi consulens non quo Charontem levaret onere, sed
quo illum, si se dimisso perseveraret citato gradu fugiens, abire interpellaret,
"Ego vero" inquit "ex te quoque, ut par est, aliquid ediscam
oportet. Cedo: remum tractare enim assuescam". Tum Charon: "Remumne in
sicco?". At ille rapto remo inter reptandum scapulis gestiebat,
"Sic" inquiens "clava se habebat Hercules, quod si mihi in
theatro affuisset is remus, sceleste Oenops, quem tantis officiis et beneficiis
prosecutus sum, luisses. Nam te quidem inter mortales monstrum petissem et cuius
improbitatem atque nequitiam patientia pertuli percussissem". Tum Charon
"Gelaste" inquit "huc velim animum adhibeas: annos ego multos
atque item multos portorio affui, cum innumeris sapientibus et usu doctis habui
commercium de his rebus. Hoc velim scias: stat omnium sententia prudentissimorum
non semper oportere uti patientia, statuuntque ceteris in rebus apud mortales id
observandum, ut nihil nimis, solam vero patientiam aut nullam penitus aut omnino
in vita nimiam habendam. Et fortassis non pauciores reperias qui doleant quod
patientes fuerint quam qui non fuerint". Tum Gelastus "O" inquit
"dictum prudens! Ex me id iudico: plus quidem molestiae ex patientia
subivisse me possum asseverare quam ex intolerantia offendisse".
His confabulationibus ad mare iam devenerant, quo
loci cum circumspectans haesitansque Gelastus constitisset, subirritatus Charon
"Istic" inquit "etiam haeres?". Tum Gelastus: "Nolim
succenseas" inquit "o Charon, tuam enim rem aeque atque meam ago. Ego
me tam vasto in aequore, nullo se praebente calle nullisque recognitis semitis,
ducem futurum commodum non profiteor". Tum Charon "Pronam" inquit
"audivi esse ad inferos viam, modo petas id ubi non videas neque audias
quippiam. Eo igitur versus cursum dirigemus, ingressi navim". Tranquillo
mari navigans, Charon "Vides" inquit "minus credendo vobis
philosophis ut mecum fiat commodius. Tu, si te audissem, iam tum me
suspicionibus obruisses; at non credidi, ergo opportunissime navigamus. Sed mare
hoc cur te simulasti metuere, qui Acheronta videras? Non inficior videri hoc
vastius, sed nego aut profundius esse aut turbulentius. Verum et quidnam illinc
monstri ad nos perscindens mare illabitur? Ne non fortasse hoc illud est quod ad
inferos tantas dedit tragoedias et fluctibus versari ferunt? Proh et quam optato
advenit, quod enim et quale esset potui nunquam intelligere! Id nunc aderit
coram atque conspiciemus, et bene est. Nunc demum iuvat mortales adivisse. Atqui
num vides? Eccam rempublicam natantem!". Tum Gelastus "O" inquit
"Charon, et quid tibi in mentem venit ut tam apte rempublicam appellares
navim? Quod si eam cupiam verbis admodum expingere, nihil afferam illustrius.
Istic enim aeque atque in republica imperant pauciores, parent plurimi, et hi
parendo condocefiunt imperium gerere; tum et quae ad animi libidines student,
quae ad spem parant, ad salutem curant, omnibus temporibus accommodant atque
obsecundantur. Adde quod istic, uti in republica, aut unus aut aliqui aut plures
totam rem moderantur, qui quidem si observant praeterita, cogitant futura,
circumspectant praesentia et omnia ratione et modo aggrediuntur et tractant,
volentes sibi nihil rerum bonarum potius esse quam universis, reges hi sunt et
bene agitur; sin contra ad se omnia referunt et cuncta prae iis quae
collibuerint negligunt, tyranni sunt et pessime agitur. Tum si parent doctis, si
praesto sunt, si adsunt volentes atque agunt unanimes quae imperantur,
aequabilis tunc et firma est res; sin discrepant, si recusant et respuunt,
perturbatur illico respublica atque in discrimine est. Sed quid agimus
inconsultissimi? Imminenti ab calamitate non refugimus: incidimus in
piratas!". Piratarum audito nomine, Charon, quo nihil tetrius atque
truculentius inveniri posse persaepius intellexerat, expavit; verum etsi
perterritus contremisceret dissimulavit, quo Gelastum mordere dictis
prosequeretur. "Et quantis" inquit "Gelaste, subterfugiis
incohatum ad inferos reditum interpellabis? Nunc te incerta navigandi ratio
detinet, nunc te praedonum cognita pericula detorquent: quos quid est cur
metuas, cui ne vitam quidem possint auferre? Sed abigenda est haec molestia: te
in sicco relinquam". His dictis navim ad litus vertit et multa vi remo
impulit. Sensit Gelastus Charontem expavisse, idcirco arridens "Tibi
quidem" inquit "o Charon, recte fuga consulis. Nam si cepissent
callosum navitam suos inter infelicissimos remiges mancipassent; adde quod
promissam istam tuam barbam et capillum, te imitati, ad rudentum opus
convulsissent". Itaque Charon cum ad litus appulisset offendit incolas, qui
propinquis balneis diversabantur, praevisis piratis fugam capessentes atque
admonentes ut crudelissimos et consceleratissimos vitarent montesque
conscenderent. Negavit Charon suam posse navim aut relinquere aut longius
asportare: erat enim fessus et defatigatus, obnixius dum litus peteret
navigando. Eam igitur subduxit in contiguam paludem lutoque immersit, se autem
inter proximos palustres calamos abdidit. Gelastus vero cryptam conscendit atque
illic intra cespitem delituit.
Eccum e vestigio piratas, facta praeda, alacres e
navi certatim proruentes: sese in balneum committunt ibique ludi gratia
crapulonum regem miro et inaudito instituto inter se creant. In coronam enim
circumsistunt, mediis vero aquis unus demittitur mus et ad quem mus nando
applicuerit, is habetur rex. Hoc sortis genere ex sociis navalibus quidam bene
honestus factus exstitit rex. Ergo, dum animi omnium risu et ioco soluti
lasciviunt, quaeque ad balneorum voluptates convenirent iucundissime exequuntur.
Interea lixa, unus ex libertinis navalibus abiectissimus, per calonum et lixarum
conspirationem sese quoque ludi gratia regem constituit. Huic ille prior sorte
creatus rex, quod a plurimis impeteretur, ultro cessit. Tota perinde res agitur
ludo et miris iocis ridetur, factumque probant omnes et inprimis archipirata,
atque favet. Hinc novus rex sese firmare iuramento concrapulonum fidem ait
cupere: idcirco in medium iubet afferri atram fuligine patellam qua omnes,
veluti in ara, etiam inviti iurent, quoad ipsum ad archipiratam deventum est:
is, quod negasset iurare, raptus ante regem, de collegii sententia pro contumace
damnatus est: atque erat in contumaces poena ut immergerentur. Itaque is ut
ceteri contumaces immergitur, verum enimvero ita immergitur ut inter manus
suffocaretur. Perterrefactis archipiratae familiaribus et enecati casu et
coniuratorum audacia vix sui erant compotes. At manus regia, successu exultans,
repente puppim clavumque occupant libertatemque omnibus suo esse facinore partam
proclamant et congratulantes, petito mari alto, qua venerant abeunt.
Hunc archipiratae casum Gelastus quasi ab specula
confestim Charonti renuntiatum accurrit. Nihil unquam avidius accepit Charon:
ergo, ut erat a vertice ad vestigium usque obsitus et foedissimus, in medium
prae gaudio animi resultans, Gelastum amplexus est eumque exosculando totum
effecit lutulentum, "Nunc" inquiens "resipisco. Potuitne
commodius cuipiam cecidisse res? Et illud abrasum ulcerosumque caput quis
putarit tantos fovere animos? Nunc illi ultro suam erga me omnem iniuriam
remitto: qui si affuisses, Gelaste, risisses". "Tua ego risissem"
inquit Gelastus "iniuria?". "Quidni" inquit Charon "cum
et ipse, qui tunc periculi metu plorarim, nunc rideam? Namque istic ad hunc
salictae truncum unus et item alter conservi in coniurationis consilium
concesserant. Ego eorum adventu perculsus alter immobilis eram prope factus
truncus: prostratum enim me habebam luto et solo sublato vultu auscultabam quid
tractarent. Eorum verba vix subaudiebam, sed audire visus sum dicentem: 'Sat
est. Hoc probo: submersum suffocabimus'. Me illico pavor occupat, oblitum mei.
Compositis rebus, illi quae simulandi gratia quasi exposituri attulerant
mactatae pecudis intestina et ventres in eos confertos, quibus delitescebam
calamos ad me coniiciunt. Atque inprimis egregius ille rex raso capie caprae
caput ita iactat, ut ni declinassem luissem: optavi quidem mihi tum cymbam aeque
atque in theatro adesse pro casside, atque: 'Hui' inquam 'etiam demortuae hic
arietant pecudes?'." Haec Charon, atque e vestigio rapta cymba sese undis
committebat. Hortabatur Gelastus ut balneis ablueretur ne tantis sordibus
illibutus apud inferos irrideretur. Negavit Charon id se facturum affirmavitque
apud inferos malle sordidissimus videri quam apud mortales lautissimus, modo
teterrimas belluas, homines, fugiat. Tum Gelastus "Novi" inquit
"quid consilii captes: vis enim tu quoque hinc ad inferos personatus
redire".
Haec Charon atque Gelastus. Demum petentes altum et
quae de piratis et rege recensuimus repetentes, incidit ut Charon Peniplusii
illius cum rege habitam disceptationem pulcherrimam et dignissimam recensere
institueret, quam viso lupo se in reditu recitaturum foret pollicitus Charon.
Sed ab historiis recitandis novum ortum periculum interturbavit. Namque
verticibus turbinibusque obvolvi mare atque atrocissime sese versans insurgere
et scopulis illuctare incipiens omnem salutis spem navigantibus ademerat,
praeterquam ut ad proximam cautem asperrimam et difficillimam applicarent. Eo
igitur confugientes obstrictum vinctumque Momum reperiunt, tantarum causam
tempestatum quaerentem vel magis quam suas aerumnas dolentem. Tempestatem quidem
fecerant rixantes inter se venti: namque atrocissimi apud theatrum facinoris ab
se admissi culpam quisque in alium quempiam reiiciendo altercabantur, inde in
tantos irarum impetus exarsere tantosque motus excivere ut mare caelo
commiscuerint. Exciderat enim ut Charonte ab theatro diffugiente tellus omnis
risu deorum commota supploderet: quo risu Aeolus excitus ex antro rem
sciscitatum evolavit. Venti antro inclusi, animis auribusque suspensi atque
solliciti, vocem audire visi sunt Famae deae quae quidem stridentibus alis
aethera pervadebat, deorum Charontisque factum decantando. Ventos idcirco tanta
illico invasit spectandorum deorum ludorumque cupiditas ut refractis claustris,
repagulis deiectis obicibusque convulsis temerario impetu una omnes in theatrum
irruperint, tam multa immodestia ut super intensum theatri velum vinclis
abruptis cum parte muri traherent in ruinam, sequentibus una statuis quas
fastigiis murorum nonnulli caelicolarum deposuerant. Is et veli et statuarum
casus non sine maximo fuit deorum malo: namque alii quassati, alii obruti ruina,
nulli non aliqua ex parte collisi exstiterunt. Atqui, ut ceteros omittam, Iovem
ipsum vinclis veli illaqueatum ita deturbarunt ut resupinis pedibus, naso retuso
rueret in caput. Cupidinis vero statua superne decidens deam Spem pene
oppressit, non tamen defuit quin absterso humero alam decusserit; Speique item
statua Cupidinis pectus, obliquo velo labans, vicissim perculit. Dii attoniti
quo se verterent non habebant. At Iuppiter, quod unum fuit principis
prudentissimi, suo secum ingenio praecurrit disquirens quidnam pro temporis
necessitate sit agendum caelicolis. Etenim occurrit animo ut metuat ne mortales
iudicent ingratos fuisse diis ludorum apparatus et bene de superis merendi
studium posthac intermittant, si forte vacuum statuis theatrum offenderint. Alia
ex parte ingrato ab tumultu suos revocare instituerat: ergo, quod facto esse
opus intelligit, imperat ut quisque deorum illico suam in theatrum referat
statuam atque mox abeat, ne apud mortales comperta re irrideantur: convenire
quidem deos quidvis incommodorum pati potius quam auctoritatem suique opinionem
amittant. Paruere Iovis dicto omnes praeter Stuporem deum, qui quidem exsanguis
factus obduruerat; sed cum caelo dii recenserentur non Stupor modo aut Spes,
quae mutilata apud mortales remanserat, verum etiam Pluto et Nox dea
desiderabantur.
Illi quidem, maxime Pluto, qua de causa remanserint
periucundissimum erit intellexisse. Dea quidem Nox (ut de illa prius dicam)
prout tulit casus iisdem sub theatri gradibus cum Apolline iuxta suas obdiderant
statuas in eamque, quod esset vacua, illam sortibus plenam, quam supra
recensuimus ab Apolline furto subreptam, crumenam indiderat ne ex mortalium
numero, apud quos maximos versari fures senserat, quispiam conferta multitudine
subriperet. Cum igitur Iovis imperio ardenti opera pareretur, Apollo casu non
suam sed Noctis statuam suum in pectus sustulit, ita ut crumena inter ferendum
intra pedes deflueret, sed crumenam, quod operi esset intentus, neglexit. Nox
vero dea aeque tumultuario illo in opere sese agitans quam reliquam comperuit
statuam comportavit. At errore animadverso, rata Apollinem non temere alienam
obversasse statuam, se in filiae gremium furti sui conscia lugens commendavit.
Noctis filia est Umbra, et eam quidem Apollo ita amat perdite ut nusquam esse
nisi Umbra comite didicerit. At crumenam ipsam Ambago, dearum mendacissima, pede
in eam offenso repperit. Hinc tanta in deum Apollinem indignatio adversus Noctem
exarsit, cognita re, ut ex eo tempore nihil sibi antiquius deputarit quam ut
exosam fugando persequeretur: illa Umbrae gremio sese tutatur delitescendo.
Plutonem vero immania velorum involucra irretitum detinuere, quoad lenones, qui
fornicibus cum suis scortorum sordibus accumbebant, fragore exciti affuere. Hi
quidem inventum Plutonem loro ad gulam obducto traxere, post id alii saxo pedem
contundere aggressi sunt ut viderent aurone solidus esset, uti suspicabantur,
alii vitreos oculos, quod esse gemmas arbitrarentur, dum eruere innituntur ita
contrectant ut altero pupillam extruserint, altero confregerint. Non tulit eum
dolorem atque iniuriam Pluto animo forti, sed ingemuit atque plus uno ex
maleficis lenonibus multavit. Nam, ut erat pondere vastus, sese in latus vertens
quos potuit suppressit, huic pedem et huic manum conterens atque comminuens,
exinde ab sordidissimis relictus foro dicitur aberrare luminibus captus.
Itaque istiusmodi in theatro gesta sunt. Ceterum
venti, tantorum scelerum se fuisse auctores conspicati, alter alterum spectans
commutuerant, dehinc metu conscientiae intra se animis vexari, proxime mutuo
alter alterum arguere temeritatis atque immodestiae caeperant; postremo
convitiis excandescere et tumultuare perseverabant. Demum ardescente rixa
luctationum perduellionumque campum sibi mare occupaverant, ex quo repens illa,
quam supra commemoravimus, procella oborta est. Hac igitur procella acti Charon
et Gelastus ad eam cautem ubi obstrictus haerebat Momus devenere, quo loci
miserias Momi advertentes sese recrearunt: namque qui laboribus periculisque
acti pessime agi secum arbitrabantur, ut Momi vultus vix ab aestuante oceano
respirantes una ac lacrimas undantes videre, alieni mali misericordia suos
mitigarunt animi dolores. Atqui et quis esset et quid illic tam graves perferret
poenas sciscitati, si quid opis possent admodum praestituros polliciti sunt. At
Momus "O nos" inquit "miseros, et quid est quod naufragus ad
relegatum possit afferre opis, praeterquam ut sua mala collugeat?". His
dictis multo illacrimavit, dehinc ut se fractum confectumque procellarum mole
paululum ab aquis levarent exoravit. Quo levato extemplo Momus atque Gelastus
sese mutuo agnovere: multas enim, cum apud mortales degeret, Momus cum Gelasto
de rebus maximis et gravissimis habuerat disputationes. Idcirco nonnullis
commemoratis utrimque cum factis, tum dictis "Ego vero" inquit Momus
"tum cum apud vos philosophabar, Fraudis deae ductu caelo proscriptus,
aberrabam, sed pro gravissima accepta iniuria in vindicanda mei dignitate malui
semper me inter mortales humillimum videri quam inter philosophos deum. Dedi
tamen aliquid gravissimo dolori et iustissimae indignationi meae; plura tamen
dedi deorum nomini, quando ea perpeti potui ab homunculis, ne ordini superum
officerem ipsum me propalando, quae ne inimici quidem ut diutius ferrem potuere
perpeti. Profuit autem ad misericordiam malorum nostrorum excitandam,
incredibilis illa aerumnarum mearum tolerantia. Caelo idcirco restitutus sum, et
quo videas Iovis optimi deorumque aequitatem, me quidem, quod nulla re
praeterquam bene agendo et recte consulendo offendissem, proscripserant: quod
vero et deam et virginem in templo oppresserim, omnes risere. Redii ad superos
vetus Momus ille qui semper fueram, sed novo animi instituto imbutus: et qui in
eam diem consueveram opinionem ad veritatem, studia ad officium, verba
frontemque ad pectoris intimas rectasque rationes referre, idem post reditum
didici superstitioni opinionem, libidini studia, dolis confingendis frontem,
verba pectusque accommodare. Non plus dico, nisi me perversis istiusmodi artibus
quamdiu apud beatorum illud collegium exercui, tamdiu et principi carus et
universis probatus et singulis commendatus et (audeo dicere) inimicis quoque fui
gratissimus. Illud ad rerum nostrarum exitium fecit, quod tantis honoribus
honestatus mea interesse arbitratus sum ut cederem iam malis artibus et ad
pristinam animi libertatem ipsum me restituerem, spretis servilibus
assentationum blanditiarumque delinimentis. Et sum ipse mihi conscius quid
egerim, quid studuerim prodesse diis. Sino ceteras res: tanta me habuit deorum
cura ut Iovi, cum de novandis rebus cogitaret, multis vigiliis veteres omnes
illas de deorum regumque officio rationes collegerim quas eram solitus
commentari tecum, mi Gelaste, tabellisque conscriptas dederam, sed ille quanti
eas fecerit hi casus edocent. Non id, quantum videre licet, honestum utileque
consilium placuit Iovi, at placuit me in has miserias relegare. Vos hic quid
magis vituperabitis, an desidiam in negligenda republica an iniustitiam in
administranda? Sed institutum hoc principis quam sit e republica ipse videat.
Iustum vero esse nemo bonus asseret, nequedum scimus quam futurum sit ut bene
vertat iis qui nostra laetentur calamitate, neque is quidem, qui recta
consulentes malo afficit, prava molientes bonis prosequitur, quamdiu sic se
gerens futurus sit felix satis habet constitutum. Sed haec curent alii, quibus
relictum est quod sperent: nos nostris miseriis ferendis vacemus". Cum haec
dixisset Momus, tum contra "Tui me" inquit Gelastus "miseret, o
noster Mome! Sed quid ego meas calamitates memorem? Quo te afflictum consoler,
ego, a patria exul, aetatis florem consumpsi continuis peregrinationibus,
assiduis laboribus; diuturnam per egestatem, perpetua cum inimicorum tum et
meorum iniuria vexatus, pertuli et amicorum perfidiam et affinium praedam et
aemulorum calumnias et inimicorum crudelitatem; fortunae adversos impetus
fugiens, paratas in ruinas rerum mearum incidi. Temporum perturbationibus et
tempestatibus exagitatus, aerumnis obrutus, necessitatibus oppressus, omnia tuli
moderate ac modice, meliora a piissimis diis meoque fato sperans quam exceperim.
Atqui o me beatum, modo mihi ab cultu et studiis bonarum artium, quibus semper
fui deditus, feliciora rependerentur! Sed in litteris quid profecerim aliorum
sit iudicii. Hoc de me profiteor, omni opera, cura, studio, diligentia
elaborasse ut me quantum in dies proficerem non poeniteret. Praeter opinionem
atque exspectationem successit. Nam unde gratia debebatur inde invidia
redundavit, unde subsidia ad vitam exspectabantur inde iniuria, unde boni bona
pollicebantur inde mali mala rettulerunt. Dices: ea fuere quidem eiusmodi ut
hominibus evenire consueverint, et te meminisse hominem oportet. Tum vero, Mome,
quid dices si audies quae Charonti huic deo acciderint? Dum res hominum non
ignorare digno certe et prudenti instituto elaboravit, saxis fugatus palude
conlituit, postremo terra marique extremis periculis perfunctus aegre huc ad te
casu appulit; qua abeat, quorsum tendat, ubi consistat, nil certi habet, ut
congratulandum in tantis malis putem mihi vel quod deos malorum meorum comites
habeam, vel quod deos meliores ad res natos tristiori pene videam in sorte quam
ipse fuerim constitutus. Vobis item inter vos, o Mome tuque Charon, maeroris
levandi argumenta sint quod alterum quisque alter videat casibus non immunem.
His commiserationibus superaccessit Neptunus deus,
qui quidem, cognita ventorum protervia, nubibus imperarat ut eos superne
pressando coercerent, quoad ipse cursu obambiens insolescentes commodius
argueret. Eo pacto cum dictis tum tridente omnes toto mari delirantium
immodestias castigarat, ac deinceps ad Momum consalutandum accesserat. Quo loci
inventis Charonte atque Gelasto voluit fieri certior quid ita applicuissent;
cognita eorum peregrinationis historia vehementer insaniam ventorum inculpavit,
qui quidem una stultitia tam multorum flagitiorum causa fuerint: ludos
interturbarint, maria perverterint, deos affecerint. Dehinc poscenti Momo et
Charonte ordine cum ceterorum deorum, tum et Stuporis et Iovis et Plutonis casus
explicavit. Postremo "Estne" inquit Neptunus "quod me amplius
velitis? Pacatis enim oceani rebus me ad Iovem superosque restituam". Tum
Gelastus: "Si per te licet, o Neptune, pervelim optimo maximoque Iovi et
sua et hominum causa suadeas ut tabellis Momi in moderanda republica utatur:
illis enim plurimum adiumenti inveniet ad se levandum suasque res mirifice
firmandas". Negavit Neptunus futurum ut Iovi quispiam rerum agendarum modum
praescribat: ambitiosum enim principem quidvis prius posse quam instrui, neque
esse ut volentem admoneas aut nolentem excites; utraque illum in re semper sui
fuisse consilii, dum mavult suum ostentare quam alterius favere ingenio. His
dictis abiit. Abiit et Charon atque inter navigandum "O" inquit
"Gelaste, esse quid hoc dicam in principe, praesertim Iove, quem
sapientissimum praedicant? Mitto illa, voluptati plus satis inservire, potentatu
ad insontium calamitatem abuti, imperare quam imperio dignum videri malle et
imperio dignum videri cupere quam esse: haec toleranda sint. Illud profecto
grave est, principem ita institutum esse ut neque bene consulentibus delectetur
neque bonis consiliis moveatur". Tum Gelastus "Et quid putas"
inquit "o Charon, cum illo agi qui, assentatorum circumventus corona, in
dies dediscat se eum esse qui possit errare et ex licentia libidinis modum, et
ex libidine officii rationem metiatur, ut nondum satis apud me constitutum sit
praestetne principem esse istiusmodi an servum?". Tum Charon
"Facis" inquit "ut redeat in mentem quod narrare inceperam ante
tempestatem de Peniplusio: res profecto digna, tametsi nequeo non ridere cum
illius memini, qui se vilissimum hominem maximo regi praeferendum
asserebat". Tum Gelastus "Quid esse hoc et ipse dicam, o Charon, in
quibusque animis ut metu offenso omnes voluptates animi abiiciamus, et periculo
transacto e vestigio voluptas redeat? Sed tu quid ita visa tempestate expavisti,
ut non caeptam historiam modo neglexeris, verum et tui pene oblitus sis?".
Tum Charon: "An secus potui, tantos aquarum montes circum intumescentes et
irruentes intuens?". Tum Gelastus: "Esto montes ut lubet: enimvero tu,
qui me increpabas quod piratas timerem, cum ne vitam quidem possent auferre, et
mare invium negligebas, quid metuisti? Marene ipsum, quando Acheronta non
videris, sed consenueris? Aut quid demum? Veteranus navita periculumne timuisti,
Charon, cum te immortalem habeas?". Tum Charon contra: "Navita et
immortalis ut lubet, hoc scio oportuerat si forte periclitassemus: aut totas
illas perpotare aquas aut enecari". Tum Gelastus: "Places, Charon;
verum sequere, narra disceptationem illam. Videre videor futuram non
ignobilem". Tum Charon: "Audies rem dignissimam, ac iuvat quidem eam
recensere, posteaquam huius fluvii fauces, si satis rem teneo, ingressi sumus.
Novi aquarum suetum odorem et, ni fallor, spelunca isthaec suppressa et humilis
ea est qua ituri sumus. Haec ego adivi loca nonnunquam otiosus. Ergo, posteaquam
remum linquere et prostratos secundis aquis dilabi opus est, iacentes his de
rebus recensendis delectabimur. Meam in navim Megalophos rex et Peniplusius
praeco una ingressi, de loco caeperant contendere dictis lepidissimis; nam se
ille principem et honore quovis dignum multa sua virtutis facinora referens
asserebat, contra Peniplusius sic disceptabat: "Te o Charon, arbitrum
statuo: vide quid inter nos intersit quidve conveniat. Homo fui ego, hic etiam
homo, nam neque tu natus caelo neque ego stipite, o Megalophe. Publicus fuit
servus is, ego item publicus. Hoc negato, aut quid sit regnum dicito, Megalophe.
Num id non est publicum quoddam negotium, in quo etiam invito id agere oporteat
quod leges imperant? Fuimus ergo pares, nam legibus ambo astricti eramus, quibus
si obtemperavimus tu atque ego fecimus ex officio: adeo ergo fuimus et servi
ambo et pares. Sumus etiam aliis in rebus pares, aut si impares ego superior in
quibus te praestitisse arbitraris. Etenim tu gradu te habitum feliciori putas:
id videamus an ita sit. Sino voluptates et studiorum atque institutorum
progressus, quae omnia et faciliora et commodiora et promptiora et habiliora
nobis fuere quam tibi. Tum et illa praetermittamus, quod te multi oderant, tu
multos timebas, mihi omnes favebant, ego nullis non fidebam. Tibi ad tete
ferendum, ad tuas libidines complendas multis erat opus, multa cavebas, plura
dubitabas, omnia erant in periculo; mihi adversabatur istorum nihil, plura in
rebus meis exequendis suppeditabant quam ut illis omnibus uterer. Tibi nunquam
non deerant quibus esset usus. Sed haec, ut dixi, praetermittamus. Divitias tu
ex regno, si tibi congregasti pessime fuisti functus magistratu et gessisti non
regem te, sed tyrannum; si reipublicae eas parasti fecisti quod decuit, sed ne
illa quidem tua est gloria, universorum ea est civium laus, non tua, qui quidem
aut partas bello aut auctas censu effecere. Dices: mea cura et diligentia urbem
resque imperii ornavi atque servavi meis legibus pacem et quietem, meo ductu et
auspiciis laudem et amplitudinem civibus meis peperi. Nos vero in his omnibus
quae soli fecimus, frustra fecimus, quae vero multitudinis suffragio et manu
fecimus, cur nobis ascribamus non reperio. Sed quae tua fuerit opera et quae mea
in istiusmodi rebus recenseamus: tu integram noctem aut dormiebas vino madidus
aut per luxum ducebas; ego in specula advigilabam, urbem ab incendio, cives ab
hostibus teque ipsum ab tuorum insidiis custodiens. Tu leges rogabas, ego
promulgabam; te concionem habente saepius populus reclamavit, me publicum quid
iubente omnes attentissime auscultabant. In expeditionibus militem hortabaris,
ego signum dabam; te miles observabat, me classicum canente aut hostem invadebat
aut revocabatur. Denique tibi universi assentabantur, nemo nobis non parebat.
Sed quid agimus? Tune otium civibus parasti, cuius causa tanti tam frequentes
armorum discordiarumque motus in urbe fuerint, cuius artibus et studiis publica
et privata, sacra et profana omnia sint referta invidia, simultate omnique
denique flagitiorum genere? Tum ceteras quidem stultas rerum administrandarum
ostentationes quid est quod referas? Quid est quod te iactes quod templa et
theatra non ad urbis ornamentum, sed ad gloriae cupiditatem et ineptam nominis
posteritatem comparaveris? Et istas elegantes leges quanti putabimus, quibus
improbi non pareant et probis indixisse non oportuit? Ac poteram quidem,
inquies, multare et esse malo maximo refragantibus: in hoc maleficii genere quis
me potentior, quis paratior? Tu quidem unos aut alteros cives non sine
discrimine, non sine tumultu et multorum manu affecisses; ego totam urbem, si
voluissem, perdidissem tacendo atque dormiendo. Restant duo quibus te longe
superabam. Tui te dominum bonorum fortunarumque omnium praedicabant; ego re ipsa
eram non id tantum, ut dixi, quod ea potuerim perdere, sed quo omnium bona et
fortunae agebantur ita atque dispensabantur ad unguem uti volebam ipse. Namque
fiebat ulla in provincia, ullo aut publico aut privato in loco nihil me invito;
tibine tuorum quidem bonorum et fortunarum ex arbitrio quippiam succedebat?
Plura volebas semper quam posses; ego rerum omnium nil plus volebam quam quod
esset, sic enim volebam omnia esse uti erant, et nihil magis. Reliquum est quod
si tua tu amisisses bona ipsum te suspendisses, ego risissem".
Dum haec apud inferos agerentur, Iuppiter aula
reclusus in solitudine secum ipse temporum suorum casus et institutorum
successus repetens sese dictis huiusmodi castigabat: "Quid tibi voluisti,
hominum pater et deum rex? Quis te erat beatior? Pusillarum ferendarumque rerum
taedio quantos labores, quae pericula, qualia incommoda subivisti! Tuis in
capiendis consiliis quam tibi fueris satis kalendarum dies docuit. Bene
consulentes respuisse, inconsultorum libidini obtemperasse quid conferat
argumento erit aeterno imminutus nasus. Eorum vota supplicantium fastiditi
reiciebamus, quorum foeditatem irridentium postea pertulimus. Nos esse nimirum
beatos poenitebat, quando novis voluptatibus captandis veterem dignitatem
intermisimus. Novum quaerebamus exaedificare mundum, quasi pigeret diutini otii;
et otio abundantes otium quaerebamus, et otium quaerentes otium demerebamur.
Quid igitur assecuti sumus? Indignos caelo inter deos accepimus, benemerentes
aut exterminavimus aut amisimus. Sed quid agimus? An parum poenarum pro admissa
stultitia accepimus, ni etiam acerbis his curis animi ingratisque durissimorum
temporum recordationibus ultro excruciabimur? Abite hinc tristes curae! Verum
aliquo me exerceam opere necesse est, ne nos vacuos et desides occupent tristes
memoriae. Ac novi quid faciam: hoc enim conclave dissolute habitum
coaptabimus". Positis idcirco stragula et vestibus omnem subselliorum
ordinem commutare aggressus est librosque complures abiecte expositos et
pulveribus obsitos digno loco astruxit. Dum haec componeret, venere in manus
tabellae Momi, quas superius Iovi datas recensuimus. Inventis non potuit facere
Iuppiter quin iterum perturbaretur moerore seque suosque casus repetens; tandem
tabellas perlegit animi laetitia adeo maxima et dolore adeo maximo ut utrisque
addi amplius nihil posset, tanta erant in his grata una atque ingrata. Gratum
erat quod in eis inveniret ab philosophorum disciplinis sumptas optimas et
perquam necessarias admonitiones ad regem mirifice comparandum atque habendum;
ingratum erat quod tantis praeceptis tamque ad gloriam et gratiam accommodatis
per suam negligentiam diutius potuerit carere.
In tabellis ista continebantur: principem sic
institutum esse oportere ut neque nihil agat neque omnia, et quae agat neque
solus agat neque cum omnibus, et curet ne quis unus plurima neve qui plures
nihil habeant rerum aut nihil possint. Bonis benefaciat etiam invitis, malos non
afficiat malis nisi invitus. Magis notabit quosque per ea quae pauci videant
quam per ea quae in promptu sunt. Rebus novandis abstinebit, nisi multa
necessitas ad servandam imperii dignitatem cogat aut certissima spes praestetur
ad augendam gloriam. In publicis prae se feret magnificentiam, in privatis
parsimoniam sequetur. Contra voluptates pugnabit non minus quam contra hostes.
Otium suis, sibi vero gloriam et gratiam artibus pacis potius quam armorum
studiis parabit. Dignari se votis patietur et humiliorum indecentias ita feret
moderate uti a minoribus suos pati fastus volet.
Huiusmodi erant in tabellis complurima, sed illud
omnium fuit commodissimum inventum ad multas imperii molestias tollendas: nam
admonebat ut omnem rerum copiam tris in cumulos partiretur, unum bonarum
expetendarumque rerum, alterum malarum, tertium vero poneret cumulum earum rerum
quae per se neque bonae sint neque malae. Has ita distribuebat ut iuberet ex
bonorum cumulo Industriam, Vigilantiam, Studium, Diligentiam, Assiduitatem
reliquosque eius generis deos desumere plenos sinus et per trivia, porticus,
theatra, templa, fora, denique publica omnia per loca aperto sinu ultro obviis
porrigerent et volentibus grate ac lubens traderent. Mala itidem sinu pleno et
aperto Invidia, Ambitio, Voluptas, Desidia, Ignavia ceteraeque his similes deae
circum ferrent atque sponte erogarent non invitis. Quae autem neque bona neque
mala sint, uti ea sunt quae bona bene utentibus et mala male utentibus sunt,
quorum in numero putantur divitiae, honores et talia ab mortalibus expetita,
omnia Fortunae arbitrio relinquerentur ut ex iis plenas manus desumeret, et
quantum cuique videretur atque in quos libido traheret conferret.
Il
principe e l'artefice delle cose, il Dio ottimo e massimo, mentre distribuì
tutte le qualità più ammirevoli alle sue creature in modo tale che a ciascuna
singolarmente toccasse almeno un segno delle più alte lodi divine, volle
riservare a sé ‑ è chiaro, lo si tocca con mano! ‑ il privilegio
di essere l'unico e solo interamente fornito degli attributi d'una divinità
totale. Diede infatti forza agli astri, splendore al cielo, alla terra bellezza,
ragione ed immortalità alle anime, distribuendo tutte le meraviglie di questa
sorta alle singole cose quasi una per una, e in quanto a sé, volle esser
l'unico dotato in tutti i suoi aspetti di quella perfezione che non ha pari. E
proprio questa qualità, se non andiamo errati, va ritenuta la prima in un ente
divino: essere senza concorrenza unico e solo.
Da
ciò deriva che tutte le rarità, cioè quelle cose che non hanno la minima
somiglianza con tutte le altre, per antica opinione degli uomini sono giudicate
quasi divine. E così gli eventi mostruosi, i prodigi, le strane apparizioni e i
fenomeni del genere, per il fatto di accadere raramente, venivano annoverati
dagli antichi tra i segni della sacra presenza degli dèi. La natura poi, come
si è potuto osservare a memoria d'uomo fino ad oggi, ha messo insieme
l'immensità e la stranezza con la rarità, tanto che sembra incapace di
concepire nulla di bello e di grandioso che non sia anche raro. È forse per
questo che, se notiamo persone che spiccano per ingegno ed emergono dalla massa,
in modo da essere, ciascuna secondo i suoi titoli di merito, fuori del comune e
quindi rare, le definiamo divine e le facciamo oggetto di ammirazione ed onori
assai simili a quelli divini, spinti dall'insegnamento della natura. Per questa
via, senza dubbio, ci rendiamo conto che tutte le rarità hanno un che di divino
in quanto tendono ad essere considerate uniche e fuori dell'ordinario, ben
distinte dall'ammasso numeroso di tutte le altre cose.
Potrei
indicare un gran numero di cose apprezzate per il semplice motivo d'essere
uniche; lasciando stare tutto il resto, quante argomentazioni degli antichi
scrittori sarebbero apprezzate se dessero l'impressione di banalità, di luoghi
comuni? Al contrario, quale non verrà letta con grandissimo piacere e
ammirazione se sarà riconosciuta non dico come un'idea messa da parte e
respinta da tutti gli altri scrittori, ma almeno poco letta in precedenza e poco
approfondita, al punto che riterrei dovere dello scrittore non mettersi a
scrivere nulla che non risulti ignoto e imprevisto ai suoi futuri lettori?
Alla
luce di queste considerazioni, non mi sfugge certo quanto sia difficile, quasi
impossibile tirar fuori qualcosa che non sia già stato trattato ed escogitato
da parecchi in un così gran numero di scrittori. Antico è il proverbio:
"Nulla è detto che non sia già detto". Perciò ritengo che andrà
giudicato appartenente ad una rara categoria di uomini chiunque sarà capace di
proporre argomenti nuovi, mai toccati prima e fuori del senso comune e delle
aspettative del pubblico. Gli starà molto vicino chi saprà affrontare
contenuti noti, fors'anche molto diffusi, in uno stile in certo qual modo nuovo
e imprevedibile. Pertanto, se si troverà uno scrittore che predisponga e
orienti i lettori al gusto d'una vita migliore col rigore delle scelte
espressive, la dignità, la varietà e l'eleganza degli argomenti, e al tempo
stesso riesca a divertirli e intrattenerli con invenzioni brillanti e piacevoli
(non ce ne sono stati ancora molti fra i latini, che abbiano raggiunto un tale
risultato), penso che non lo si debba certo mettere nel mucchio degli scrittori
triviali.
Come
vorrei avere tanto ingegno, quant'è stata l'applicazione diligente con cui ho
puntato a questo solo obiettivo, difficile senza dubbio! Probabilmente, infatti,
sarei allora riuscito a comprendere meglio che quello che stavo trattando è
anch'esso, a suo modo, un genere filosofico tutt'altro che di second'ordine; ed
ho imparato dal mio stesso lavoro quanta fatica bisogna metterci se si vuol
essere a qualunque costo originali, mantenendo però il decoro e la serietà:
poiché lo scrittore che si assume il compito di trattare argomenti molto seri
senza mai abbandonare una forma divertente e piacevole, dignitosa ed elevata per
quanto insolita, ci troverà più lavoro e difficoltà di quanto non pensi chi
non l'ha provato. Eppure ce ne sono di quelli che, protesi come sono alla
ricerca di quell'originalità di cui discorriamo, per quanto esprimano concetti
della massima banalità, tuttavia riescono a presentarli con una certa maschera
di serietà, tanto da essere ritenuti degni dei giudizi più favorevoli.
Io,
diversamente, mi sono dato da fare perché i lettori si divertissero, e d'altra
parte si accorgessero di essere guidati all'approfondimento di concetti utili e
per nulla spregevoli. Quanto sia riuscito nello scopo, lo giudicherai tu a
lettura ultimata: e se avrai l'impressione che la mia comica piacevolezza sia
riuscita, quasi un condimento, a rendere più leggero e gradevole un argomento
della massima gravità, leggerai, se non mi sbaglio, con maggior diletto.
Non
sarà però fuor di luogo chiarire l'impostazione del mio lavoro, sia perché ne
risulti più agevole la comprensione, sia per giustificarmi di aver introdotto
personaggi divini, prendendomi in una narrazione in prosa quella licenza che si
concede ai poeti. Mi sono reso conto, infatti, che gli scrittori antichi hanno
ragionato in modo da lasciar intendere sotto i nomi degli dèi quelle
inclinazioni dell'animo che ci spingono a questo o a quell'altro comportamento.
È per questo motivo che hanno introdotto Plutone, Venere, Marte e il cieco
Cupido e, per converso, Pallade, Giove, Ercole e divinità dello stesso tipo: i
primi simboleggiano le rovinose attrattive della cupidigia e del piacere, la
furia delle passioni esagitate, gli altri la forza intellettuale e la fermezza
nelle decisioni; per effetto di queste inclinazioni gli animi s'imbevono di virtù
e si lasciano guidare dalla ragione, oppure fanno cattivo uso di se stessi,
compiendo e meditando azioni malvage e sconsiderate. Essendo, dunque, perpetuo e
difficile a comporsi il contrasto tra queste passioni negli animi umani, niente
di strano che gli dèi siano proprio come li hanno messi in scena Omero,
Pindaro, Sofocle e i migliori poeti. Ma sarà altro il luogo per trattare questi
argomenti, se mi capiterà di scrivere sul sacro e le divinità.
Io
dunque, a imitazione dei poeti, mettendomi a scrivere sul principe, che come
l'anima razionale governa l'intero corpo dello Stato, mi sono servito degli dèi,
indicando per mezzo di essi, con una forma particolare d'ironia, gli uomini
passionali, gli iracondi, i gaudenti, gli ignoranti, i superficiali e pieni di
sospetti, e per contro le persone serie, mature, coerenti, attive, sollecite e
perbene: come si comportano di fronte alla varietà degli eventi, a seconda di
quale dei due modelli di vita hanno preso a seguire; quali valori positivi o
negativi, quale stabilità politica o eversione ne derivano per la prosperità,
dignità e autorevolezza dello Stato. Così in questi quattro libri, se l'amore
per il mio lavoro non m'inganna, troverai non poche idee riguardanti la
formazione dell'ottimo principe, e inoltre si presenterà anche una discreta
serie di osservazioni rivelatrici sul carattere di coloro che al principe fanno
seguito; però ho deliberatamente tralasciato gli adulatori, di cui le corti
principesche sono stipate: hanno trattato esaurientemente l'argomento i poeti
antichi, i comici in particolare. Sono talmente lontano dalle caratteristiche
dell'adulatore che a volte mi espongo alle critiche perché tralascio le lodi di
chi se le merita davvero, perfino nelle circostanze dovute, pur di non dare
l'impressione a me stesso d'aver voluto imitare in alcun modo quel genere di
persone che detesto profondamente: ed è una mancanza che mi si può far
rilevare anche in questa occasione, verso di te. Chi è, infatti, che non si
mette a fare il lecchino quando scrive un proemio, facendo gran mostra di plauso
verso il dedicatario, per adornare e abbellire di elogi, magari fittizi,
l'argomento, secondo una norma codificata dalla tradizione? Io ti ho presentato
un'introduzione senza fronzoli, non ho passato in rassegna nessuna delle tue
qualità numerose quanto grandissime, ed ho fatto una cosa che chi conosce te e
me non spregerà di certo. Tu infatti agisci per tuo conto in modo tale che la
tua virtù si diffonderà con chiara fama per tutta l'opinione pubblica,
conseguendo ampiamente il premio della gloria tra i posteri: in questo perciò
non hai bisogno dell'appoggio altrui. Io, per quanto sta a me, osservando e
facendo tesoro delle tue parole e azioni, preferisco abbracciarti con tutto il
mio libro e raccomandarti agli appassionati di buone letture, perché abbiano un
ottimo esempio da imitare, piuttosto che accarezzarti, per dir così, con
superficiali parole di lode.
Ma
basta così. Per il resto, quando mi leggerai nei momenti liberi, e la tua
lettura procederà secondo il mio desiderio e le tue aspettative, mi rallegrerò
assieme a te tutte le volte che ti capiterà di spassartela. Vorrei proprio che
provassi anche ammirazione per le mie arguzie e invenzioni tutte le volte (non
poche!) che ti verrà da ridere per le situazioni comiche di cui questa storia
è stracolma. E allora leggi, soprattutto per divertirti, ma poi anche per
mostrare benevola attenzione alle mie fatiche e alle mie veglie con tanto
piacere. Auguri di felicità.
Mi
meravigliavo ogni volta che mi capitava di notare, nel trascorrer la vita in
mezzo a noi umili mortali, una qualche discordanza d'opinioni o incostanza nei
giudizi: ma da quando ho preso ad osservare più accuratamente gli stessi dèi
massimi, a cui è attribuita ogni lode di saggezza, ho smesso di stupire per le
inezie umane. Ho infatti scoperto tra di loro una diversità di tendenze e di
caratteri che ha quasi dell'incredibile. Alcuni si danno un contegno grave e
severo, alcuni invece sono sempre pronti al riso, alcuni ancora, a loro volta,
sono così differenti da tutti gli altri che a mala pena li si potrebbe credere
del numero dei celesti. Per quanto tuttavia essi siano fatti a questo modo, con
caratteri così discordanti, né tra gli uomini né tra gli dèi se ne può
trovare nessuno di natura così singolare e stravagante che non se ne possa
riscontrare un altro simile per molti aspetti, fatta eccezione per uno degli dèi,
di nome Momo. Si parla di costui come di un tipo dotato di forte spirito di
contraddizione, straordinariamente testardo, un gran criticone, rompiscatole,
molesto quanto mai: ha imparato ad infastidire e irritare perfino i suoi
familiari con le parole e coi fatti, ed è abituato a mettercela tutta perché
nessuno che abbia a che fare con lui possa restare senza il volto accigliato e
l'animo gonfio d'indignazione. Insomma, Momo è l'unico tra tutti gli dèi che
ci prova gusto non solo ad avercela con gli altri uno per uno, ma anche ad
essere detestato da tutti in modo incredibile. La tradizione vuole che per la
sfrenata insolenza del suo linguaggio sia stato scacciato ed escluso, su
richiesta e col consenso di tutti, dall'antico consesso degli dèi del cielo: ma
era così potente, nell'inaudita malvagità del suo carattere e con i suoi
sinistri artifici, che riuscì a spingere proprio sull'ultima spiaggia tutti gli
dèi e tutto il cielo e perfino l'intera macchina dell'universo. Ho deciso di
mettere per iscritto questa storia, perché possa servire ad una vita guidata
dalla ragione; ma perché ciò si realizzi più agevolmente, si dovranno prima
esaminare cause e modalità della cacciata in esilio di Momo; poi andremo avanti
con il resto del racconto, pieno d'imprevisti e ricchissimo per la serietà
degli argomenti importanti non meno che per la comicità delle situazioni
spassose. Quando Giove ottimo massimo ebbe messo su questa sua opera
meravigliosa, il mondo, desiderando che fosse abbellito al meglio in ogni sua
componente, ordinò agli dèi che ciascuno secondo le sue possibilità
aggiungesse a quella creazione qualcosa di elegante e di degno. I celesti
obbedirono a gara all'ordine di Giove: e così tutti fecero cose diverse ‑
chi l'uomo, chi il bue, chi la casa - tutti ad uno ad uno, eccetto Momo,
tirarono fuori qualcosa, dono gradito per Giove. Solo Momo, testardo e arrogante
per natura, si vantava che da lui non si sarebbe cavato nulla, ed in mezzo alla
comune frenesia degli altri per produrre qualcosa perseverava col massimo
piacere nella sua ostinazione. Finalmente, dopo che moltissimi avevano tanto
insistito perché avesse più rispetto e considerazione per il favore e
l'autorità di Giove, non certo commosso dai loro ripetuti consigli, ma perché
non riusciva più a sopportare la nausea per tutti quegli inviti, esortazioni e
preghiere, accigliato come sempre esclamò: "Avete vinto, scocciatori! Vi
darò soddisfazione piena!". E allora ne escogitò una degna di lui. Riempì
il mondo di cimici, tignole, vesponi, calabroni, scarafaggi e animalacci
schifosi del genere, simili a lui. In un primo momento, la cosa fu presa dagli dèi
dal lato ridicolo, la si accettò come una trovata scherzosa; ma lui non poteva
sopportare che non se ne sentissero indignati, e allora cominciò a vantarsi
della sua bella impresa e a criticare con pignoleria i doni altrui, denigrandone
gli autori: finì con l'attirarsi ogni giorno di più l'odio di tutti con le sue
insolenze. Tra gli altri celebri artefici celesti godevano di particolare
ammirazione per i doni che avevano escogitato Pallade per il bue, Minerva per la
casa, Prometeo per l'uomo; vicinissima in graduatoria stava la dea Frode, che
sembrava aver avuto una bellissima pensata concedendo agli esseri umani le
attrattive femminili, l'arte della finzione, il riso e le lacrime. Mentre,
quindi, tutti gli altri dèi portavano in palmo di mano costoro, solo Momo li
criticava aspramente: diceva che, certo, il bue era un animale utile, abbastanza
adatto ai lavori pesanti, però non aveva gli occhi messi al posto giusto sulla
fronte: così, quando andava all'assalto con le corna in avanti, avendo gli
occhi fissi a terra non era in grado di colpire il nemico nel punto che voleva:
era stata proprio un'incapace la sua creatrice a non mettergli anche un solo
occhio in alto, dalle parti delle corna! La casa, analogamente, diceva che non
meritava per niente l'approvazione di cui la circondavano quegli incompetenti
degli dèi, poiché di sotto non le era stato applicato un carro con cui poterla
trasportare da un quartiere malfamato a una zona più tranquilla. Quanto
all'uomo, affermava che era, sì, un qualche cosa di quasi divino: ma la
bellezza estetica che si poteva ammirare in lui non era certo un'invenzione del
suo creatore, ma era stata fatta a immagine e somiglianza degli dèi. E poi, nel
farlo gli sembrava si fosse proceduto senza riflettere a ficcargli la mente
nascosta dentro il petto, in mezzo ai precordi, mentre sarebbe stato opportuno
sistemarla in alto sulla fronte, nel punto più scoperto del volto. Per il
resto, secondo lui nessuna trovata ingegnosa era degna d'encomio quanto quella
della dea Frode: lei, infatti, aveva scoperto il modo per mettere in un canto
Giunone e diventare l'amante del re degli dèi: Giove, dongiovanni com'era,
senza dubbio avrebbe concupito una fanciulla tenera e delicata, e così, mentre
la sposa indignata per l'offesa avrebbe disdegnato il letto coniugale, la dea
artefice del trucco si sarebbe conquistata le grazie di quel principe sempre a
caccia di sottane; se Giunone se ne fosse accorta, se avesse voluto salvare per
l'eternità il suo rapporto d'amore, si sarebbe risolta a far bandire la dea
Frode dal consesso divino. Momo ripeteva in continuazione queste malignità sul
conto di Frode, per quanto ne fosse pazzamente innamorato: ma, poiché in quel
periodo ce l'aveva con lei per motivi di gelosia, l'attaccava sparlandone più
del necessario; e allora la dea, stuzzicata da tutti quei pettegolezzi malevoli,
decise di mettercela tutta per vendicarsi. Così, per rendere pan per focaccia
al suo ingrato amante, fidando nelle sue arti fa finta di voler fare la pace con
Momo: gli sta sempre appresso, scambia con lui discorsi interminabili, gli dà
subito ragione in tutto quel che dice, fa tutto ciò che vuole lui. Si mette poi
a rivelare all'amante, che c'è cascato, un sacco di assurde storielle
spacciandole per grandi segreti, chiede ipocritamente consigli per le sue
faccende e, mettendo insieme verità e invenzioni, si mette a fare infiniti
pettegolezzi dei più contorti sul conto di questo e quel dio, allo scopo di
stuzzicare quel petulante e farlo straparlare: insomma, non ne perdeva una pur
di riuscire a combinargli qualche grosso casino al momento opportuno. Con questi
trucchetti era riuscita a strappare molti discorsi compromettenti a
quell'imprudente, e poi li andava a riferire a quelli che pensava se la
sarebbero presa, con la speranza che, provocata l'insofferenza e l'odio di tanti
contro il solo Momo, al momento decisivo avrebbe sferrato l'attacco finale con
forze ben più valide. Per di più la dea Frode s'era data da fare affinché
tutti i giorni venissero presentate a Giove continue lagnanze contro Momo per
bocca di diversi postulanti e, per allontanare da sé qualunque sospetto di
malizia, se capitava che si facessero in sua presenza discorsi sul pessimo
carattere di Momo, fingeva, quasi per obbligo d'amante, di prenderne le difese,
e con lunghi discorsi, per quanto freddini, proteggeva Momo dalle accuse e dalla
condanna generale, dicendo che Momo in fondo non era cattivo, ma aveva uno
spirito forse troppo anarcoide, e per questo pareva una malalingua più sfrenata
di quanto non fosse veramente. A un certo punto alla dea, che teneva occhi ed
orecchie ben aperti, si presentò un'occasione magnifica per sferrare il colpo.
Gli dèi non avevano preso molto bene il fatto che fosse stata creata una
seconda specie di divinità, gli uomini, e che questi fossero molto più beati
dei celesti perché avevano l'aria, l'acqua, la casa, i fiori, il vino, il bue e
tutte le altre fonti di piacere; allora Giove ottimo massimo, poiché avrebbe
voluto rafforzare il suo potere col consenso degli abitatori del cielo, promise,
per quanto stava a lui, di prendere i provvedimenti del caso, e dichiarò che
avrebbe fatto in modo che in futuro nessuno dei celesti non avrebbe preferito
esser dio piuttosto che uomo. E così infuse negli animi umani gli affanni e la
paura, e mandò le malattie, la morte e il dolore. Poiché gli uomini a causa di
questi malanni si erano ridotti ormai in una condizione molto peggiore che
quella degli animali bruti, l'invidia degli dèi verso di loro non si spense
soltanto, ma si tramutò in compassione. Occorre aggiungere che Giove, per
guadagnarsi consensi, cominciò ad abbellire tutta quanta la sfera del cielo:
dispose la collocazione delle dimore celesti e le adornò di molte statue
diversissime, oro e diamanti ed ogni sorta di delizie in splendida abbondanza e
varietà. Alla fine le regalò agli dèi Febo, Marte, Saturno suo padre,
Mercurio, Venere e Diana e, per esercitare da allora in poi un potere assoluto
piacevole e ben accetto agli abitatori del cielo restando libero da seccature,
si mise a distribuire a chi gli parve uffici, incarichi elevati e posti di
comando. E per prima cosa affidò l'alto commissariato per la rotazione dei
corpi celesti e la direzione generale dei fuochi al dio Fato, il più efficiente
e responsabile sul lavoro, un tipo sempre in attività, senza un minuto libero,
che non trascura mai un particolare per pigrizia; uno che né raccomandazioni né
bustarelle riescono a far deflettere dalla rigorosa osservanza delle norme che
è radicata nel suo animo. Tutto questo, non senza aver fatto una pubblica
dichiarazione nella quale affermò ripetutamente di avere un desiderio enorme di
tempo libero, per cui voleva che delle prerogative del potere gli rimanesse
soltanto quella di godere a suo piacimento, assieme agli altri dèi, di una
gioia perfetta; gli sembrava, del resto, che fosse una giusta ricompensa ai suoi
meriti verso gli dèi se gli fosse concesso, con la loro benevola approvazione,
di trascorrere una vita libera da ogni sorta di preoccupazioni.
Poiché ho detto che la direzione generale dei fuochi
era stata data al Fato, sarà bene che spieghi cosa siano mai questi fuochi e
che importanza abbia averne il controllo. C'è tra gli dèi un fuoco sacro,
eterno, che tra le altre sue proprietà straordinarie ha quella di brillare di
fiamme perpetue alimentandosi da sé, senza bisogno di alcun'altra sostanza
solida o liquida; e addirittura, rende immortali ed incorruttibili, fin tanto
che vi sta unito, tutte le cose a cui si attacca. Se però si applicano fiamme
prese da questo fuoco ad elementi terrestri, sia solidi che liquidi, questi si
disgregano spontaneamente per ritornare di corsa alla loro sede originaria, a
meno che non siano investiti da soffi continui in rapido movimento. C'è da
aggiungere che lo stesso fuoco sacro si mantiene vivo solo tra i fili delle
stoffe tessute dalla dea Virtù. Una fiammella attinta a questo fuoco sacro
brilla in capo alla fronte di tutti gli dèi, ed ha il potere di lasciarli
trasformare a loro arbitrio in tutte le forme che vogliono: la maggior parte dei
massimi dèi l'hanno fatto, e qualcuno s'è tramutato in pioggia d'oro oppure in
cigno, qualcun altro in un animale diverso, seguendo gli impulsi della passione
amorosa. Quando Prometeo trafugò una scintilla di questo fuoco, fu esiliato ed
incatenato al monte Caucaso per il sacrilegio commesso. Poiché, dunque, il
fuoco era adatto al compimento di azioni tanto importanti, i celesti con il
conferimento di un mandato speciale sui fuochi badarono a prevenire furti del
genere da parte di qualche altro temerario.
Ma facciamola finita con i fuochi, e riprendiamo il
filo del racconto. Quando Giove ebbe offerto quegli splendidi doni, i celesti
affluivano a caterve di fronte a tanta generosità. Già l'intera folla degli
immortali, dando prova di incredibile rapidità, s'era radunata a palazzo reale
per ringraziare Giove: e lì si trovavano in competizione gli uni con gli altri
nel cercare le più alte espressioni di lode con cui fare il loro dovere, mentre
erano tutti d'accordo nell'affermare che l'ottimo principe Giove, nella sua
saggezza, aveva preso provvedimenti improntati a sacri principi di giustizia in
favore della comunità dei celesti. Solo Momo, scuro in viso, in atteggiamento
scontroso, con un sopracciglio aggrottato, guardava storto tutti quelli che
arrivavano di corsa per prendere parte alla festa di ringraziamento. Allora la
dea traditrice, intenta soltanto a studiare il nemico, si accorse che Momo ce
l'aveva con Giove. Perciò, tornata ai suoi artifizi, prepara quel che occorre
alla bisogna: piazza dietro all'ara del banchetto lì vicino, alla quale per
caso stava appoggiato Momo, la figlia del dio Tempo, Verina, e Proflua,
un'amante di Giove che dicono abbia fatto da mamma alle ninfe, ed ordina loro di
mettersi a sedere a terra e di nascondersi, fingendo di essere occupate da altre
faccende: quei preparativi erano fatti nell'interesse di Giove, perciò dovevano
eseguire con precisione il loro compito, ascoltare in silenzio tutto ciò che si
diceva in quel luogo e prenderne nota. Messa a punto la trappola, la dea si
avvicina all'amante sorridendo; si salutano, poi Frode, dopo esser stata zitta
un pezzetto, a un tratto esclama inarcando le sopracciglia: "Cosa c'è,
Momo mio? Ho l'impressione che anche tu, quanto ai meriti di Giove verso i
celesti, la pensi diversamente da questa massa d'ingenui. Non sei d'accordo con
me? Io non avrei il coraggio di confessare le mie impressioni a nessuno tranne
che a te, che amo come gli occhi miei. Ma perché dovrei nascondermi con te, se
capisco che mi ami come merito per la mia sincerità e fedeltà? Ah, poveri noi,
che a costui… no, no, un'altra volta!… Ah, non metto in dubbio che siano
belle le opere di Giove, anche se è ovvio che tutto quel che fa il principe
degli dèi massimi non possa esser mai superato né eguagliato. Tu, con la tua
saggezza, capisci cosa voglio dire meglio di quanto io possa spiegarlo".
Così la dea; e Momo: "Stai proprio intuendo la verità; io però non ho
ancor chiaro se queste cose siano l'opera di un principe folle o di un
ambizioso". Allora la dea sorridendo: "Ma come può essere l'una delle
due, visto che in lui non ci sono difetti, dico io, ma buon senso?". E
Momo: "Tu chiami buon senso una cosa che ha tutta l'aria di pura follia?
Che maniera equilibrata di procedere! Ti dico io come si fa, secondo me. Oh,
come sarebbe governata meglio la comunità degli dèi, se le decisioni venissero
meditate più seriamente! Non basta, infatti, che il principe provveda in vista
del piacere del momento, senza valutare i pro e i contro anche di quel che verrà
dopo, in modo da potersi mantenere non a spese degli altri, ma, come si dice, di
tasca propria. Che pazzia gli è presa, al re degli dèi? Certo una volta era
proprio contentissimo, Giove ottimo massimo, della creazione degli uomini, perché,
dritti o storti che fossero i suoi scatti d'ira, aveva dei concorrenti da
esporre alla nostra gelosia; ma poi, dacché ha ritenuto più saggio che le
dimore celesti fossero aperte ai loro antichi abitatori piuttosto che ad una
folla mortale di dèi a tempo determinato, ha voluto tenersi gli uomini laggiù
per scaricare su di loro la sua rabbia tempestosa infierendo con terribile
crudeltà. Perciò ha messo insieme in un solo mucchio i fulmini, i tuoni, le
epidemie e la cosa più dura e insopportabile per i poveri animi umani: gli
affanni, le paure e tutti i mali possibili e immaginabili. Dall'altra parte, se
non ne possono più di lottare contro i mali, ha lasciato a quei poveracci,
fortezza inespugnabile in cui scampare alla crudeltà del nemico, la morte; se
invece hanno voglia di lottare, o Giove sconsiderato, non hai tolto agli
omiciattoli la capacità di sopportazione, con cui possono vincerti, principe
degli dèi, irato e armato quanto ti pare. Cos'è che potrei dire a proposito
del ministero dei corpi celesti e dei fuochi, senza commiserazione per i guai
che ormai incombono su di noi? Chi è così insensato, chi ha la mente tanto
ottusa da non accorgersi, basta che ci faccia attenzione, che è inevitabile tu
faccia una brutta fine, Giove, per colpa di nessun altro che te, traditore di te
stesso? Non sei stato tu a concedere al Fato una simile pienezza di poteri
assieme a margini di discrezionalità così ampi? E poi, se quelli che hanno
ricevuto la guida delle stelle e dei pianeti non la smetteranno di desiderare
sempre novità, com'è già loro abitudine, chi vuoi che non si renda conto che
prima o dopo daranno ai celesti un altro re?".
"Eh?!" intervenne Frode "un re?".
"Perché no?" disse Momo "Pensi forse che Giove sia altro che un
dio, perché è il re degli dèi?". "Le tue ipotesi" disse Frode
"mi sembrano proprio verosimili. Ma chi potrà mai ritenersi degno d'un
potere così grande, anche se il destino ce lo spinge?". "Ridicola che
sei!" fece Momo "Pensi che tutti gli dèi siano gente modesta e di
poche ambizioni, al punto da credere che non se ne trovi nessuno che non si
tirerebbe indietro di fronte all'occasione di andare al potere, qualora gli si
presentasse?". "In effetti" disse Frode "per quanto io ti
ritenga degno dei massimi onori, in un affare così grosso vedo un qualche cosa
che potrebbe far tentennare anche te. Ma poi? E a me, che ruolo toccherà, se ti
capiterà l'occasione di prendere il potere?". "Sarai per me"
disse Momo "una seconda Giunone". Allora Frode scoppiò a piangere
dicendo: "Ma uno che può fare tutto quel che gli garba non è certo
costante nei sentimenti! Ti troverai un'altra innamorata, Momo; e Frode, che ti
amerà senza speranza, ti verrà a noia". Continuarono per un pezzo a
scambiarsi frasi del genere, finché Frode costrinse il suo amante a giurare
sull'ara stessa che, qualora fosse diventato re degli dèi, avrebbe messo Frode
al posto di Giunone. Poi, mentre fa ritorno trionfante nel consesso delle dèe,
istruisce a puntino le testimoni Verina e Proflua sulle parole e il contegno da
usare e il momento da scegliere per riferire a Giove tutto ciò che avevano
ascoltato di nascosto vicino all'ara.
Tutto si svolge secondo il piano. Giove, turbato dal
terribile sospetto che gli veniva affacciato di perdere il potere, divenne in
segreto ancor più ostile verso Momo di quanto non lo fosse di già per causa
altrui. Ora, scorgendo che razza di avversario dei suoi interessi gli
prospettava quell'insinuazione, si dimostrò capace di vendicarsi aspramente
delle offese. Tutte le cose si misero a tremare per l'ira di Giove: rimasero
stupefatti i celesti. Si convoca in seduta straordinaria l'assemblea degli dèi:
la dea Proflua, nutrice delle ninfe, e Verina, figlia di Tempo, ricevono
l'ordine di testimoniare sulle parole che avevano inteso dire poc'anzi a Momo
vicino all'ara. Il padre degli dèi e re degli uomini, Giove, intendeva fissare
con la massima solennità un giorno per il processo, e proponeva di nominare una
giuria che istruisse il dibattimento secondo le procedure legali. Ma a quel
punto da tutti gli scranni si levò all'improvviso una sola acclamazione, a
proclamare il pericolo pubblico Momo colpevole di lesa maestà. "In galera
l'autore del delitto!". "In catene, al posto di Prometeo!". Momo,
trepidante e prostrato da una simile cospirazione di avversari e da tanta
animosità che si abbatteva tempestosamente contro di lui, decise di darsi alla
fuga. Scappando a rapidi passi cercava di guadagnare il fiume celeste,
l'Eridano, e lì procurarsi un'imbarcazione per raggiungere col favore della
corrente le nostre regioni. Ma, mentre correva per sottrarsi agli inseguitori
strepitanti, andò a finire prima che se ne accorgesse in una voragine
dall'ampia apertura, che è chiamata il pozzo del cielo: di là, perduta la
sacra benda, distintivo divino, andò a sbucare in territorio etrusco, come un
secondo Tagete. Trovò una popolazione profondamente imbevuta di sentimento
religioso: ricominciò allora a farla da protagonista e stabilì che il suo
unico interesse sarebbe stato quello di far dimenticare, per vendicarsi,
all'Etruria il rispetto per gli dèi, spingendola ad osservare e imitare quel
che faceva lui. Così, non ce n'era uno dei grossi guai che fino ad allora
avevano combinato gli dèi in questo o quell'angolo dell'universo, che sfuggisse
alla memoria di Momo, il quale, da vero inquisitore, se li annotava tutti con la
massima precisione. Aveva preso perciò l'aspetto di poeta, e andava raccontando
alla folla, tra il serio e il faceto, tutte le storielle oscene che riguardavano
gli dèi. A scuola, a teatro, per strada si sentivano raccontare gli adulteri,
gli stupri, le tresche amorose di Giove; e venivano messe in piazza anche le
incredibili mascalzonate di Febo, di Marte, di questo e quell'altro dio. Tra
verità e invenzioni, insomma, andavano ogni giorno crescendo il numero e la
risonanza delle porcherie che venivano rese di pubblico dominio, cosicché non
c'era più dio, né maschio né femmina, che non fosse giudicato uno
sporcaccione e un depravato. Successivamente, preso l'aspetto di un filosofo,
con la sua barba incolta, l'aria minacciosa, le sopracciglia foltissime, un
atteggiamento arrogante e presuntuoso, andava a tenere affollatissime conferenze
nelle università, sostenendo la tesi che la potenza degli dèi non è
nient'altro che un'invenzione senza senso, il parto sciocco di cervelli in preda
alla superstizione; non esistono dèi, particolarmente di quelli che abbiano
voglia di preoccuparsi dei problemi degli uomini; in conclusione, tutti gli
esseri animati hanno un'unica divinità comune, la Natura, che ha il compito
preciso di governare non solo gli uomini, ma anche bestie da soma, uccelli,
pesci, tutti gli altri animali che, in quanto hanno tutti per comune istinto una
maniera molto simile di muoversi, di provare sensazioni, di provvedere alla
propria difesa e sopravvivenza, è bene siano diretti e governati tutti con
criteri analoghi. Non si trova un'opera della Natura fatta così male che non
abbia, fra tanta abbondanza di cose create, un aspetto che torni molto utile
alle altre: pertanto tutte le cose create dalla Natura hanno una loro funzione
ben precisa, buone o cattive che siano dal punto di vista umano, dal momento che
di per se stesse non hanno alcuna potenza se la Natura si oppone e non le
asseconda. Molte cose il pregiudizio comune prende per difetti, mentre non lo
sono affatto; uno scherzo di Natura è la vita umana. Con questi ragionamenti
Momo s'era conquistato parecchi seguaci, e già si cominciava a trascurare i
sacrifici, le feste solenni stavano passando di moda e il rispetto per gli dèi
diventava sempre meno diffuso tra gli uomini. Appena la notizia giunse ai
celesti, accorsero tutti al palazzo di Giove. Si lamentano per la loro
situazione, si chiedono aiuto a vicenda (come si fa nei casi d'emergenza), si
aspettano ormai che non ci sarebbe stato più motivo di ritenersi dèi, una
volta scomparsi tra gli uomini la fede e il timor di dio. Nel frattempo Momo non
desisteva certo dal suo accanimento vendicativo, ed entrava in polemica serrata
con tutte le correnti di pensiero. Da un pezzo i filosofi accorrevano in massa
ai dibattiti tenuti dal dio, un po' per gelosia di mestiere, un po' per la
smania di blaterare: gli si mettevano intorno, nelle prime e nelle ultime file,
interrompevano, contestavano. Ma Momo, tenace, risoluto, sosteneva da solo
l'attacco di tutti più con la prontezza nel replicare che con la forza dei suoi
argomenti. Alcuni obiettavano che esiste un capo che governa l'universo; altri
avanzavano la tesi della corrispondenza delle quantità, per cui al numero dei
mortali doveva corrispondere un egual numero d'immortali; altri dimostravano
l'esistenza di un'intelligenza pura, incontaminata dalla materialità
corruttibile delle creature terrene e mortali, dalla quale le cose divine e
umane traggono alimento e guida; altri asserivano che dev'essere considerata dio
quella forza infusa a tutte le creature, che le fa muovere e di cui le anime
umane sono una sorta di emanazione; e la contraddittorietà delle tesi creava
tra i filosofi stessi un disaccordo non meno veemente dell'unità d'intenti con
cui tutti quanti si contrapponevano polemicamente a Momo. Quest'ultimo, ostinato
com'era in tutte le sue questioni, difendeva sempre più accanitamente la sua
opinione, negava l'esistenza degli dèi, diceva che gli uomini si sbagliano se
pensano che divinità diverse dalla Natura presiedano a tutto quel roteare
d'orbite che vedono in cielo e che li impressiona tanto. La Natura, poi, adempie
meccanicamente al suo compito innato nei confronti del genere umano, non ha mai
bisogno del nostro intervento né può essere influenzata dalle nostre
preghiere; in conclusione, è inutile aver timore di dèi che non esistono o
che, se pure esistono, sono certo benigni per loro propria natura.
I celesti, scossi dal chiasso di quel dibattito,
accorsero a osservare la situazione in un punto del cielo da cui era possibile
udire con chiarezza i discorsi, e stavano con l'animo sospeso ad aspettare la
conclusione della polemica, ora preoccupati per le repliche di Momo, ora
sollevati dagli interventi dei filosofi. I filosofi infatti, ambiziosi com'erano
di natura, presuntuosi e abituati ad incarognire nelle polemiche, tutti
surriscaldati contro Momo gli stavano sempre più addosso, lo tormentavano senza
esitare a sfotterlo: e così andò a finire a male parole. Alla fine,
nell'infuriare della baruffa passarono a vie di fatto, prendendo a pugni e
strapazzando di graffi e di morsi il viso di Momo che insisteva nel suo
sproloquio. L'intervento di alcune personalità autorevoli riuscì a sedare il
tumulto. Momo allora, invocando protezione e aiuto da costoro, andava mostrando
il volto malconcio, con mezza barba strappata; infatti, mentre Momo circondato
dalle mani dei nemici cercava una via di scampo e si faceva largo a forza di
gomiti tutto agitato, un soldo di cacio di cinico gli si era avvinghiato al
collo e gli aveva strappato la barba con un morso. Le autorità non potevano
tollerare che, in loro presenza, si arrecasse un'offesa così grave a un uomo
con tanto di barba, e si misero a cercare il colpevole; però era impossibile
sentire il racconto dell'episodio con sufficiente chiarezza, in mezzo a quel
casino di filosofi che urlavano accuse contro Momo; finalmente, ricostruita la
vicenda, quando gli fu portato al cospetto il colpevole, quel cinico piccoletto
così bravo a dar morsi, ed ebbero guardato il soggetto, malconcio e con gli
occhi pesti per i pugni che aveva preso, che sforzandosi di parlare sputava con
grandi scaracchi i peli della barba che si era mangiato, si misero a ridere e se
ne andarono senza occuparsi più della faccenda.
I celesti pensarono che non avrebbe giovato di certo
alla dignità divina se gli uomini imparavano ad alzare le mani contro un dio,
per quanto farabutto e poco conosciuto. Prevedevano d'altra parte che se Momo
avesse portato avanti la sua vendetta come aveva cominciato, con l'assenso delle
masse ignoranti e credulone, di sicuro le tradizioni religiose e gli onori sacri
dovuti agli dèi sarebbero ben presto caduti nel dimenticatoio. Alla riunione
del senato che fu convocata per discutere il problema venivano avanzate due
proposte. Una, che incontrava l'approvazione generale, era quella di mandare a
restaurare la dignità e l'autorità dei celesti alcuni dèi che godessero di
buona popolarità tra gli uomini, perché si adoperassero con qualunque sistema
a ridar lustro e vigore agli antichi riti e al culto divino. Sulla seconda
proposta ci si divideva, ma aveva dalla sua sostenitori autorevoli: era quella
di richiamare Momo, il cui carattere era ben noto da un pezzo a tutti gli
abitanti del cielo, visto che in seguito al suo esilio la comunità divina si
stava tirando addosso molti più guai che tenendosi in casa quel parolaio
pettegolo a cui nessuno avrebbe più dato retta; se poi ci provavano
soddisfazione che Momo fosse punito, la peggior specie d'esilio era proprio
stare in mezzo ai suoi, emarginato e antipatico a tutti. In conclusione, per
decreto di Giove e del senato, la dea Virtù, in forza della maestà del suo
aspetto e dell'enorme prestigio di cui godeva tra i mortali, viene inviata ai
terrestri, con una sorta di incarico straordinario, col massimo dei poteri, e
riceve il mandato di evitare che la comunità degli dèi avesse a subire
ulteriori danni. Alla partenza della dea tutte le categorie divine si
affollarono a darle commiato; a uno a uno i membri del senato celeste, secondo
l'intimità dei rapporti che avevano con la partente, le facevano preoccupate
raccomandazioni, la invitavano ad applicare qualunque strategia per la salvezza
di tutti nel comune pericolo; consigliavano di fare in modo che fosse proprio
lei, che rendeva possibile l'esistenza dei sacerdoti degli dèi, a salvaguardare
col suo scrupoloso intervento la sacrosanta maestà degli immortali. E lei,
facendo dichiarazioni programmatiche improntate a ottimismo pur in quella grave
crisi divina, prese tempestivamente tutte le iniziative che quella drammatica
congiuntura poteva consentire. La dea Virtù aveva quattro figli adolescenti, il
fiore della gioventù celeste per bellezza, grazia, disinvoltura e bontà
d'animo; la dea se li porta in viaggio con sé, elegantissimi, per conquistare
grazie a loro, se non c'era altro mezzo, gli ospiti tradizionali degli dèi, cioè
i mortali più autorevoli e gli eroi, che sapeva quanto siano attratti dalla
bellezza. A che prezzo si volevano annullare i tentativi di Momo! Ecco dunque la
dea avanzare in formazione quadrata: davanti andavano da una parte Trionfo,
dall'altra Trofeo, i due figli maschi di Virtù, vestiti di pretesta; nel mezzo
la madre Virtù, le due figlie, Lode e Posterità, seguivano la madre. La folla
divina, formando un lungo corteo, accompagnò la dea in partenza fino al segnale
del settimo miglio. A quel punto gli incaricati divini salirono sulla nube più
candida, su cui scivolarono in giù per l'etere fino a posarsi a terra. In tutto
il cielo gli dèi confessarono di sentirsi molto sollevati da questa partenza di
Virtù: sostenevano che indubbiamente la dea, con l'appoggio di simili
collaboratori, sarebbe riuscita a riparare i danni che gli attacchi di quel
criminale maniaco di Momo avevano arrecato alla maestà dei celesti. Appena la
dea toccò il suolo, che meraviglia! Che manifestazioni di giubilo dava la terra
col suo aspetto! Non vi dico come si siano aperti al sorriso i venti, le fonti,
i fiumi, i colli all'arrivo della dea! Aveste visto i fiori spuntare perfino
dalla viva roccia, sorridere e inchinarsi in segno di venerazione al passaggio
della dea, emanare i loro effluvi più delicati per rendere profumatissimo il
suo cammino! Aveste visto gli uccelli canori svolazzarle d'intorno, facendo
festa con le ali variopinte, per salutare col loro canto quegli ospiti divini!
Che altro? Gli occhi di tutti i mortali eran fissi nell'ammirazione di quei
volti divini. Molti lasciavano il lavoro e si mettevano ad andar dietro a
quell'apparizione straordinaria per poterla ammirare più a lungo; alcuni mentre
la seguivano erano stupefatti per la meraviglia, fino a rimanere quasi
completamente bloccati. Sbucavano da tutti i lati, da strade e stradine, madri
di famiglia, ragazze da maritare, persone anziane, gente di ogni età; nessuno
ne sapeva nulla, eppure si chiedevano l'un l'altro in continuazione chi erano i
nuovi arrivati e cos'erano venuti a fare. Il contegno della dea, che procedeva
con maestosa lentezza facendo lievi cenni di saluto col volto disteso, ispirava
fiducia e rispetto; essa percorse la via militare, passò davanti all'università
e al teatro, alla fine andò a fermarsi dentro il tempio del Diritto pubblico
umano.
Momo s'era accorto che c'erano dèe in circolazione;
però, se da un lato preferiva sottrarsi alla loro vista per odio verso gli dèi
e per la sua situazione fastidiosa, dall'altro si sentiva attratto a seguirle
perché aveva visto da lontano Lode, la bellissima figlia di Virtù, e aveva
cominciato a eccitarsi d'amore. Siccome stava sempre sul chi vive, si rendeva
conto che le dèe erano state mandate proprio per lui, e diversi pensieri lo
agitavano nell'intimo, facendolo stare in ansia. Gli venivano in mente i motivi
per cui aveva contro gli dèi. Aveva provato a sue spese che gli uomini, tra i
quali aveva cercato scampo, erano molto più violenti e selvaggi di quanto si
possa ritenere; ricordava, d'altra parte, che gli dèi di solito si lasciano
piegare dalle preghiere. Pensava che però non sarebbe stato vantaggioso, per un
esule come lui, tentare un approccio con la delegazione divina senza
accompagnarlo con grandi manifestazioni di sottomissione e umiltà, e Momo
riteneva che mostrarsi in atteggiamento di supplice fosse una cosa completamente
estranea al suo carattere, né sapeva trovare il modo per ordinare a se stesso
di accantonare quel ruolo di brontolone attaccabrighe che s'era scelto da un
pezzo e aveva mantenuto con una testardaggine senza fine. Temeva anche, però,
che la sua ostinazione esasperasse la dea, di solito così dolce e disponibile;
e capiva che era suo interesse non mettersi contro una da cui avrebbe potuto
ottenere appoggio e consigli per la sua causa. A tutto questo ora si aggiungeva
la cotta che s'era preso per Lode. Alla fine si decise a far visita alla dea; e,
nello sforzo d'imporsi un autocontrollo, diceva così: "È proprio il caso
che un disgraziato metta da parte la superbia, Momo; riserviamo la coerenza a
migliore occasione; per salvare la faccia, sarà sufficiente recuperare a
qualunque costo l'antica dignità, uscendo da questa situazione di merda. Non
credere di sputtanarti se ti comporti come si deve. La persona accorta, infatti,
si sa adattare alle circostanze, ed anche a Momo tornerà utile prepararsi a
forza di salamelecchi e preghiere la via per conquistare posizioni migliori. Di'
pure: non posso non esser Momo; non posso non essere quello che sono stato
sempre, anarchico e testardo. Benissimo: resta così come vuoi nel profondo del
cuore, purché tu sia capace di adattare il viso e il linguaggio alla necessità,
simulando e dissimulando. Hai voglia di ridere per le situazioni assurde che si
creeranno, con te in una parte brillante, e gli altri che se la bevono!".
Rimuginando così tra sé, Momo era arrivato vicino
al tempio, dove osserva ammirato quanta folla vi si fosse radunata in così poco
tempo, e che razza di spettacolo di varietà stessero allestendo. Il fatto è
che, fra le ragazze divine, Lode era uno di quei tipetti molto frivoli, che
lanciano certi sguardi provocanti, e già se n'era tirati dietro moltissimi con
la voglia matta di lei, i quali, facendosi sotto a caterve, avevano quasi cinto
d'assedio le dèe. E così tutti si mettevano in mostra per piacere alla
ragazza; chi suonava uno strumento, cantava o ballava, chi si esibiva in
esercizi ginnici, chi faceva ostentazione delle sue ricchezze: ciascuno,
insomma, cercava di offrire il meglio di sé. Quella puttanella di Lode, senza
che sua madre la riprendesse, si dava un gran daffare con tutte le arti di cui
era capace per rendersi piacevole a tutti, specialmente a quelli che si facevano
notare per la loro eleganza. Momo era scocciato d'essersi imbattuto in tutti
quei rivali. Tuttavia, ansioso per il motivo che l'aveva spinto a venire, manda
uno dalla taverna più vicina, per comunicare alla dea Virtù che c'era uno
della sua gente, Momo, che aveva un gran desiderio di far loro una visita, se
l'avessero gradita: temeva, infatti, di fare una figuraccia davanti alla folla,
nel caso che fosse stato messo alla porta cercando d'incontrare la dea senza
prima indagare per esser certo delle sue buone disposizioni verso di lui. Allora
la dea Virtù esclamò: "Magari si fosse ricordato abbastanza di
appartenere alla nostra gente! Non avrebbe combinato di certo tanti pasticci. Ma
venga pure, se vuole".
Come gli furono riportate queste parole, Momo non
sapeva bene in che senso intenderle, girava gli occhi, il viso, la mente stessa
in tutte le direzioni. Finalmente arrivò tutto angosciato all'ingresso del
tempio, dove poté profferire a stento un paio di parole per la coscienza della
sua situazione: ma, visto che la dea gli faceva un'accoglienza molto benevola,
tornò in sé e cominciò a dire qualcosa di più. Prese così a ricordare la
loro antica amicizia, i favori che s'erano scambiati, i suoi sentimenti così
affettuosi verso la dea; si lamentava dei suoi guai, chiedeva aiuto, si
raccomandava in tutti i modi. La dea seppe cogliere perfettamente l'opportunità
e, per risollevare l'animo dell'esule, diede quelle risposte che riteneva più
adatte alla situazione. Gli ricordò, fra l'altro, che quando si ha a che fare
con uno che è caduto in disgrazia è meglio che questi la smetta una buona
volta di andarsi a cercare l'odio e l'antipatia di tutti: una lingua troppo
svelta e sempre pronta a criticare blocca qualunque via d'uscita. Gli chiese di
lasciar perdere la sua eccitazione e mettere un freno a quel caratteraccio:
nella sua condizione, era proprio assurdo incaponirsi nel ricordo delle offese
ricevute. Doveva rendersi conto che, più che colpire gli dèi, tutte le
iniziative a cui metteva mano contro di loro si sarebbero probabilmente
riversate sulla sua testa. Se considerava cos'aveva ottenuto con le sue arti e
il suo vecchio modo di fare, non gli restava che dolersi perché le sue azioni
erano scese quasi al punto che nemmeno chi avesse voluto dargli aiuto era in
grado di farlo. Lei tuttavia, in nome dell'antica amicizia, non aveva mancato di
adoperarsi per lui in pubblico come in privato perché i celesti non smettessero
di pensare alla sua salvezza, e si sarebbe adoperata perché lo ricompensassero
largamente, se avesse dimostrato di meritarlo. Ora Momo doveva capire che
toccava a lui ripristinare negli animi umani la fede negli dèi e il sentimento
religioso, che i suoi discorsi avevano messo in pericolo e fatto quasi
precipitare. Momo, colpito da improvviso benessere, si mise a promettere
qualunque cosa e ad offrire garanzie d'ogni sorta, giurando che tutto era dovuto
da parte sua a dèi che lo trattavano così bene.
Nel frattempo i personaggi più in vista e le signore
dell'alta società (tra cui c'è chi ritiene vi fossero Ercole, il padre Libero
figlio di Semele, Medio Fidio, i fratelli Tindaridi e poi Matuta figlia di
Cadmo, Carmenta, Cerere e altre personalità di quel livello), spinta di lato la
massa e tolto di mezzo con essa anche Momo, fecero il loro ingresso nel tempio
per rendere omaggio alla dea. Avevano cominciato col chiedere di voler
cortesemente confermare che erano di stirpe divina, come l'abito e il portamento
lasciavano immaginare, e la invitavano con insistenza ad accettare ospitalità
nelle loro case, quando Momo, tutto pieno di speranze e ringalluzzito per la
presenza delle dèe, cominciò ad agitarsi un po' troppo. E così non la finiva
più di dare suggerimenti e far critiche, sempre in mezzo ai piedi, finché
tutti quanti, con le tasche piene per le arie che si dava quel grandissimo
presuntuoso, non lo buttarono fuori dal tempio.
Infuriato per quella mancanza di rispetto inattesa,
Momo dava in escandescenze; intrufolatosi in mezzo al popolino, gridava così:
"Dovremo sopportare in eterno, o cittadini, l'insensatezza di questi
signoroni, continuando a subire simili ingiustizie? Passi che abbiano tante
ricchezze ‑ gli vadano in malora, gli pigliasse un accidente! Passi che
stiano più in alto di noi poveracci rubando a tutto spiano, finché la sorte
glielo permette, e che detestino la gente perbene come noi, perché
disapproviamo le loro porcherie; risplendano pure di gemme e d'oro, stiano
impregnati di profumo, si diano pure alla pazza gioia e alla lussuria sfrenata:
noi con gli abiti consumati, tutti sporchi di sudore, ce la passeremo sempre
male per la loro bella faccia? Sopporteremo sempre la loro intollerabile
insolenza? È mai possibile che un valoroso, perché è ridotto in povertà, non
riesca a incontrarsi con dei connazionali, suoi parenti per giunta, se costoro
non lo permettono? Che indescrivibile disastro per la nostra libertà
collettiva, che sfacelo! Ci disperdono, ci fanno sloggiare come gli pare con la
loro prepotenza. E noi, di fronte a una provocazione così violenta, non
difenderemo valorosamente la nostra dignità? Noi che siamo così numerosi, non
ci metteremo mai insieme per respingere la straordinaria sfrontatezza di pochi?
Vergogna di questa ripugnante sottomissione! Dimostrate adesso che siamo liberi
cittadini anche noi! Avanti, valorosi, dimostrate che non ne potete più degli
oppressori. Fate vedere una volta per tutte che siete capaci di tutelare i
vostri diritti, di difendere la libertà anche a costo di preferire la morte
alla sottomissione. Avanti, cittadini, l'arroganza sfrontata va repressa con la
forza: chi si ritiene un vero cittadino degno della libertà segua il
liberatore. All'armi, uomini, all'armi!
Questo
fu il discorso di Momo. Intanto i cittadini che gli stavano attorno, poiché è
difetto congenito del popolo esser sempre pronto a correr dietro a tutti i
propugnatori di rinnovamento sociale e a buttarsi a capofitto nelle
manifestazioni sediziose, avevano cominciato a fremere d'indignazione e si
raccoglievano da tutte le parti per far casino, lanciando slogan di denuncia
contro l'azione provocatoria dei signori. Quando la dea se ne accorse, si portò
all'ingresso del tempio e, chiamato da parte quello che aveva dato inizio
all'agitazione, Momo, riuscì a sedare facilmente quel principio di sommossa
della massa che strepitava, con la sola espressione del volto ed i gesti, in
atteggiamento di regale maestà; poi, rivolta a Momo, disse: "È così,
Momo, che stavi incominciando a fare quello che mi avevi promesso poco fa? Stavi
eccitando quella folla incontrollabile a un'impresa mostruosa per mettere me e
queste ragazze in mezzo al pericolo del ferro, del fuoco e delle armi, perché
noi dèe ritornassimo dai celesti cosparse del sangue di morti e feriti che ci
sarebbero caduti addosso? Vorremmo che d'ora in poi Momo ragionasse con più
senno". "Io" rispose Momo "desolato per la mia situazione,
oppresso da tante contrarietà, fra cui la mancanza di rispetto di questi
mortali, non posso evitare di lasciarmi andare alla disperazione, per poco che
faccia caso alle mie disgrazie. Toccherà a te, Virtù, decidere una cosa: io
dovrò ricambiare in eterno offese oppure buone azioni?". "Vieni
qua" disse la dea. "Vorrei ti convincessi che io non mancherò mai di
preoccuparmi per il tuo bene. E perché tu esegua il tuo compito con speranze e
prospettive più solide, dammi la mano, guarda cosa ti prometto: se tu col tuo
comportamento tra gli uomini sarai capace (e credo proprio lo sia) di
acquistarti benemerenze presso gli dèi, ti assicuro che non avrai nessun motivo
di pentirti del tuo impegno. Del resto, ho buone ragioni per garantire per te:
conosco il tuo carattere, Momo, e so bene che, se ti sei proprio deciso a fare
qualcosa che ti procuri la salvezza e sia gradito agli dèi, lo farai senz'altro
secondo le tue intenzioni. Ora tu datti da fare e dimostrati degno dell'antico
favore degli dèi: la ricompensa sarà molto superiore alle mie promesse".
A queste parole, Momo non sapeva dove battere la
testa, e non aveva che lacrime da dare in cambio di quei buoni consigli. Un
altro fatto commosse poi la dea: una vecchietta rattrappita per l'età, mezza
morta per la paura di quel che stava succedendo, si avvicinò tutta tremante,
senza fiato, e disse sottovoce: "Ehi, tu! Certo non sai che rischio stai
correndo. Scappa via di qua, disgraziato, sfuggi all'attacco preparato contro di
te. Ho visto uno dei signori togliersi dal fianco un pugnale e consegnarlo a un
suo servo con l'ordine di ucciderti al più presto, perché sei un pericolo per
l'ordine pubblico". La dea, temendo che venisse commesso davanti a lei un
atto di violenza così infame, avvolse il velo che la ricopriva intorno alla
testa di Momo, al posto del sacro copricapo che lui aveva perso cadendo nel
pozzo mentre scappava dal cielo, e disse: "E allora tu potrai trasformarti
in tutte le figure che vuoi, e sfuggire a tutti gli attacchi; se poi, com'è tuo
dovere, saprai operare nell'interesse degli dèi, ti garantisco che le tue buone
azioni ti procureranno grandi motivi di gioia". La dea si rivolse poi ai
signori e disse che aveva deciso di passare la notte nel tempio, e solo lì; però,
se fossero ritornati l'indomani mattina, avrebbe voluto discutere con loro di
affari della massima importanza. Infine, congedati i visitatori, fece mettere
subito delle pesanti doppie porte di bronzo al tempio, per stare più al sicuro,
con tutte le entrate sbarrate, da eventuali oltraggi di qualche temerario
sporcaccione.
Momo, visto che le sue sciagurate imprese davano
buoni risultati al di là di ogni aspettativa, recuperando grazie ai successi lo
spirito di una volta, si era dato anima e corpo a meditare qualche altro
misfatto dei suoi. Fu così che inventò un modo di far danno proprio originale
e imprevedibile, grazie al quale poteva fare la figura di aver agito in modo
retto e pio, mentre in realtà metteva sottosopra ogni cosa senza riguardi, e in
cambio della sua mala pensata gli sarebbero giunti i ringraziamenti proprio di
quelli che ne avrebbero pagato le conseguenze.
C'era una ragazza, una sorella di Tersite, famosa
nell'intera città per la sua bruttezza fuori del comune. Costei era andata in
campagna per curarsi l'itterizia che l'affliggeva. Mutatosi in lei, Momo si
mescola a tutte le altre fanciulle che si erano riversate proprio allora nei
crocicchi e per le stradine: faceva una bellissima impressione, con quel viso
che non era più brutto e anemico come prima, ma era diventato come per miracolo
tutto rubicondo e attraente nel suo splendore, e accarezzandosi con le mani i
bei capelli biondi altrettanto diversi dal solito. Tutte le ragazze erano prese
d'invidia, e domandavano come aveva fatto una del sangue di Tersite, la
fanciulla meno attraente di tutte, a diventare tutt'a un tratto così
prosperosa. Momo, con la faccia più amabile di questo mondo, rispose:
"Venite qua, tesorucci, ragazze mie, e state attente, se potete, a ciò che
vi sto per dire, vi può essere utilissimo e piacevole. V'insegnerò in che modo
anche voi potrete diventare così belle. Anzi, sarete tanto più belle di me in
quanto ciascuna di voi per sé sola è molto più formosa e attraente di me. Se
gli dèi che m'han fatto un dono tanto magnifico non mi avessero ordinato di
comportarmi così, forse ‑ se vi posso confessare il mio peccato ‑
avrei potuto tenermi tutta per me questa gioia nel profondo del cuore, e andar
fiera del mio trionfo in mezzo alle ragazze: ma obbedisco di buon grado agli dèi
del cielo. Tu Venere, tu Bacco e tu, Aurora dorata, assistetemi con la vostra
protezione mentre io, secondo il vostro comando santo e pio, rendo partecipi di
una grazia così straordinaria questi miei cari tesori di ragazze".
A queste parole di Momo, non è facile dire quanto si
dimostrarono desiderose di ascoltare e imparare le ragazze. Allora Momo cominciò
a tirar fuori una storia inventata di sana pianta, condita di paroloni,
pressappoco alla maniera che segue.
In campagna al mattino presto, verso l'alba, s'era
addormentata, stanca e distrutta dopo una notte passata in bianco per i suoi
problemi, e aveva sognato di stare a discutere quegli stessi problemi con la sua
balia morta. Il suo guaio era questo: se la prendeva aspramente con la sorte
perché si rendeva conto che una ragazza come lei, non certo da buttare per le
doti del carattere, doveva essere per forza sgradevole a chiunque, evitata e
messa in disparte per un solo motivo soprattutto, la bruttezza del colorito. Ma
la vecchia balia diceva nel sogno: "Smettila di consumarti a piangere,
anima mia! Ti darò io il mezzo per diventare bellissima. Fai un voto agli dèi,
a Venere, a Bacco e all'Aurora, e vai a mettere alle loro statue sull'altare
corone di fiori appena colti che tu stessa intreccerai, perché ti diano una
mano a diventare graziosa: gli dèi, memori e gratissimi dell'omaggio, ti
daranno qualunque cosa tu chieda".
Recitando questo discorso della balia, Momo era ormai
riuscito a colmare di speranze e desideri il cuore delle ragazze. Vedendole così
eccitate, le guardò in faccia ad una ad una e proseguì il suo discorso facendo
le mossette più carine: "Così disse la mia balia" fece. "Ed io
appena sveglia ho fatto il voto a mani giunte, con tutta la fede che mi veniva
dal sogno. Ci credereste? La prospettiva allettante mi ha dato subito la
sensazione di essere più in forma. Per non farla lunga, mi sono assopita di
nuovo, e in sogno la dea Aurora mi ha insegnato a truccarmi con la resina e la
biacca, a passarmi la pomice, a far la tintura di croco e di nitro ai capelli.
Perciò credo che noi ragazze siamo due volte fortunate, perché con queste arti
possiamo imitare quanto ci pare il volto divino di Aurora, e anche perché se ci
sono problemi che ci angosciano abbiamo spalancata una via per chiedere soccorso
agli dèi immortali di lassù e tenerceli buoni. Per questa via possiamo
chiedere ai celesti pace e protezione; per questa, col volere e il consenso
divino, possiamo mantenere coi celesti una specie di filo diretto, facilissimo
da usare. Andate dunque, ragazze, e non abbiate paura di chiedere agli dèi coi
vostri voti tutto ciò che vi pare".
Raccontata
questa storiella, Momo adornò con molta grazia questa e quella ragazza, e le
istruì per benino quasi tutte nell'arte di truccarsi. Chiese però che
prendessero l'abitudine di farlo di nascosto, per evitare che anche gli uomini
si concedessero assieme a loro una simile sciccheria, o che in casa lo venissero
a sapere le matrigne noiose, sempre pronte a brontolare. Così parlò Momo, poi
se ne andò, e ripensando tra sé a quel che aveva combinato stava quasi
impazzendo dalla gioia. "È proprio come dicono" faceva, "tutte
le cose sono soggette ai capricci del destino! Chi avrebbe mai potuto immaginare
che la mia situazione sarebbe cambiata da così a così in questo modo? Fino a
poco fa ero un esule sommerso dalle sciagure, odiato e sbeffeggiato da uomini e
dèi; ora, di colpo, eccomi passare da una condizione disperata a uno spasso
simile: non ho ragione di ballare dalla gioia? Non so ancora bene se devo
rallegrarmi di più perché, richiamato dall'esilio, sto per recuperare l'antica
dignità, oppure perché m'è saltato in mente un sistema per rivalermi che più
spassoso di così non si può: bisogna proprio frequentare gli esseri umani se
ci si vuol far le ossa a tutte le astuzie, gli inganni e le truffe. Che razza di
animali a due zampe, gli uomini! Alla larga! Eppure, di questo duro esilio c'è
una cosa che mi sta bene: esser diventato, con la furbizia e con l'inganno, un
autentico esperto nel trasformismo e nell'arte di filar via per la tangente,
simulando e dissimulando. Di certo non avrei mai acquistato queste tecniche
vantaggiose e utilissime restandomene lì in mezzo agli dèi, tra i piaceri
della lussuria e il dolce far niente. Ora che ho dovuto passare i miei guai,
Frode, cos'altro posso temere da te? Ah, se avessi immaginato, nel mio antico
benessere, che effetto fa doversi scontrare tutti i giorni coi guai, non mi
avresti fatto bandire, Frode traditrice, con le tue arti sleali! Ma se torno fra
gli dèi… Lasciamo perdere! Una cosa è certa: nessuno riuscirà a ingannare
Momo, ora che si è messo bene in testa che tutti quanti possono comportarsi da
farabutti. Torniamo al punto; la faccenda sta in questi termini: qui in mezzo
agli uomini, dovendo sopportare scontri e difficoltà, s'impara la strategia per
condurre a buon esito imprese grandiose ed illustri. Per esempio, chi potrà
lodare quanto merita la trovata che ho escogitato per prendermi la rivincita?
Non mi sono dimostrato architetto elegante di ogni malizia? Sono sicurissimo
delle conseguenze della mia azione: l'uomo imparerà a rompere le scatole agli dèi
con i suoi voti: conosco la sua petulanza, so bene che faccia tosta si ritrova,
quant'è arrogante e temerario. Non c'è bene altissimo e divino che non ritenga
gli sia dovuto. Su cosa non si lancerà coi suoi voti? Avrà desideri senza
senso, ambizioni presuntuose, chiederà senza ritegno, si convincerà che non
gli si può dir di no, che tutto gli dev'essere offerto senza neanche
domandarlo. Andrà a finire che un solo omiciattolo qualunque farà stancare
tutti quanti gli dèi con l'impertinenza delle sue richieste. Quegli allegri
compagnoni, che hanno deciso di passare l'eternità nell'ozio e nella quiete
nelle loro splendide dimore celesti, se vorranno darsi qualche pensiero di
questa faccenda dei voti, sarà bene che si mettano all'opera anima e corpo, e
la smettano di spassarsela come gli scemi coi loro Ganimedi, le loro Veneri, i
loro Amori. C'è di più: se cominceranno a fare concessioni ai mortali, il
lavoro aumenterà di giorno in giorno per quei pigroni buoni a nulla. Se invece
non se ne daranno pensiero per pigrizia e indifferenza, è finita: non contano
più nulla; senza chi ubbidisce, hai voglia di comandare! Se gli dèi non
avessero chi sottomette il suo cuore alla venerazione della loro divina maestà,
che valore vuoi che avrebbe stare lassù? Per di più gli dèi sono ambiziosi più
del dovuto, e incredibilmente avidi della deferenza e dell'adulazione delle
masse, ma al tempo stesso amano prendersela comoda, da veri fannulloni; per
loro, che stanno immersi fino al collo nel nettare e nell'ambrosia, una faccenda
strana e imprevista come questa sarà come una sveglia improvvisa, e così
nessuno saprà che decisioni prendere per i fatti suoi, né escogiterà
soluzioni utili al problema comune. Saranno più le baruffe che le discussioni
sensate. Si vedrà allora quanto vale il mio operato. Infatti, per come conosco
il loro solito modo di fare, posso prevedere che nel fuoco della discussione
nasceranno tra loro odio e rancori. Non c'è dubbio che la furia di quelle
tempeste si rovescerà in gran parte su di me, ma io, per giustificarmi e farla
franca dai loro attacchi di bile, potrò sempre dire d'aver agito in buona fede,
nell'interesse della loro sacra autorità, per quanto mi permetteva il mio buon
senso privo di contorsioni, e non si poteva certo addossare a me, che anzi, nei
miei limiti, avevo fatto tutto a fin di bene, la colpa per le conseguenze
imprevedibili della faccenda. E poi, in fondo… Giove è pure andato in
sollucchero per certe contadine rozze: ora che son diventate più carine per
merito mio, non gli si scalderà il sangue? E ti saluto Giunone!".
Mentre prospettava tra sé un tale scenario, saltò
in mente a Momo di mettere mano a un'altra spaventosa impresa, odiosa, rovinosa
e abominevole per gli dèi celesti e infernali e per tutto il genere umano. Vale
la pena di raccontare come da un futile motivo ‑ se lo si può definire
così ‑ abbia potuto sortire un male così disastroso e degno di
esecrazione. E poi lo stesso misfatto, per l'originalità della trovata,
contiene elementi adatti a suscitare il piacere dei lettori.
S'è già detto che Momo aveva preso una cotta per
Lode, una delle figlie di Virtù. Si era dunque risolto a non lasciar nulla
d'intentato per conquistarla. Andava girovagando perciò intorno al tempio
chiuso, scrutando attentamente tutte le vie d'ingresso, che cercò di forzare a
più riprese; ma quando ebbe compreso che tutti i suoi tentativi sarebbero
andati a vuoto contro quelle porte sprangate, aveva cambiato direzione ai suoi
passi e ai pensieri, come a togliere l'assedio appena iniziato. Ma, mentre si
allontanava, si fermò a guardare ancora una volta verso il tempio, e alzando lo
sguardo di nuovo con un sospiro a questo e a quel punto scorse una finestra sul
retro, dimenticata aperta per caso: decise di servirsene per cogliere il frutto
della sua passione, di nascosto o con la forza. Trasportare una scala in quel
luogo pubblico fin troppo frequentato, oltre che difficile e arduo, era
tutt'altro che sicuro. Perciò, appeso alla finestra con lo sguardo, si rigirava
tra mille pensieri, prendeva mille risoluzioni, pronto a tutto, poi però ogni
cosa l'impauriva; tutto eccitato dalla voglia, ondeggiava tra speranza e timore.
Tornato poi in sé, si ricordò dei poteri che aveva grazie al velo datogli
dalla dea Virtù, allora si fece coraggio e cercò di attaccarsi con tutta la
forza delle braccia e delle gambe al muro del tempio reso scabroso dagli anni,
tendendo in su le braccia più che poteva e piantando le unghie e la barba nelle
giunture fra le pietre, finché, trasformato in edera, strisciò in alto fin
sulla finestra. Da quel punto poteva vedere Lode, che, guarda caso, era la sola
ancora sveglia, mentre sua madre e i fratelli si erano addormentati, intenta a
rifarsi l'acconciatura ai capelli davanti alla pietra levigata del tempio, come
fosse uno specchio. Incapace di controllarsi per la passione amorosa, eccitato a
qualsiasi audacia, non sa che combinare, che altro decidere se non aspettare
acquattato in silenzio l'occasione del colpo d'amore. Perciò, distendendosi
pian piano per il muro, stava appeso con le braccia allargate, l'animo in ansia;
difficile dire quanto fosse insofferente di quella pausa e di sé, in quella
posizione d'attesa. Essendo ora più vicino alla ragazza, ardeva più
violentemente del fuoco d'amore; d'altra parte, agghiacciava e rabbrividiva per
la gran paura. Ora si sentiva pronto all'assalto, ora si tratteneva al minimo
segnale sospetto; ancora una volta si eccitava all'azione temeraria, e ancora
una volta esitava al momento cruciale, e non poteva evitar di tremare con tutte
le foglie ad ogni sussulto del cuore impaurito nel pieno della tensione.
La dea fanciulla, appena il lieve rumore delle fronde
agitate richiamò la sua attenzione, vi fissò gli occhi sopra. Poi, visti i
rami dell'edera che pendevano e le foglie che s'agitavano come a farle festa,
smise per un po' d'arricciarsi i capelli e, con la sua solita leggerezza, volle
farsi una corona con uno di quei rami verdeggianti. Che dire a questo punto
dell'audacia di Momo? Mentre la ragazza cercava di toccarlo, la afferrò e la
strinse con tutta la forza delle braccia, e tenendo occhi ed orecchie ben aperti
nel timore che si svegliassero gli dèi, e andasse quindi a vuoto il suo
tentativo, riuscì a strappare la vittoria. Si ritrasse poi sul bordo della
finestra, fermandosi lì per un pezzo a contemplare, vittorioso e rilassato,
l'amore suo.
Ma guardate a che punto arriva la sfacciataggine.
Alcuni volgarissimi vagabondi, gente del popolino, di quelli che pensano che non
avere nessun rispetto né per gli dèi né per gli uomini sia il sistema di vita
migliore e più comodo, si arrampicavano in gruppo su per quella stessa edera
con l'intenzione di violare e profanare il tempio, e afferrati qua e là dei
ramoscelli vi si appoggiavano con forza, cercando di entrare per la finestra. Il
risultato fu che Momo, come se l'avessero tirato per i capelli, fu trascinato in
giù a precipizio assieme a un pezzo di muro fatiscente per la vecchiaia. Momo
non sopportò quell'insulto. Così, mutatosi in torrente, trascinò quei
vagabondi svergognati in una fogna puzzolente e ve li sommerse.
La dea Virtù, svegliata dal primo strillo di sua
figlia che si dibatteva, grazie alla sua intelligenza e alla sua presenza di
spirito prese la migliore delle decisioni possibili in una circostanza del
genere, che ha incontrato fino ad oggi l'approvazione di tutte le persone colte
ed esperte della vita. Poiché non c'era modo di cancellare l'accaduto, si
trattenne dal gridare, per non renderlo di pubblico dominio a vergogna sua e
della famiglia, evitando che in aggiunta all'oltraggio ricevuto da una sua
figliola ulteriori atti ostili si rovesciassero contro i suoi cari. Così, di
fronte all'iniquità del frangente, ritenne preferibile stare in ascolto facendo
finta di dormire, finché un'altra occasione non avesse permesso di riparare al
malfatto. Rimane perciò china a osservare schifata, e aspetta in silenzio di
vedere come va a finire. La ragazza, terrorizzata dall'inatteso colpaccio di
Momo, aveva raccolto a stento lo spirito nonché i capelli; e quasi nel preciso
momento in cui si accorse d'essere stata messa incinta da quella violenza
carnale, e anzi sentiva già avvicinarsi le doglie, incredibile a dirsi, vide
che il feto sbucava fuori con le sue sole forze; poi, quando lo raccolse e vide
che aveva dato alla luce un mostro orribile e spaventoso, restò stupefatta e
profondamente addolorata. Fra gli altri particolari raccapriccianti, il mostro
(incredibile!) aveva tanti occhi, tante orecchie, tante lingue quant'erano le
foglie dell'edera cresciute in corpo a suo padre. Dimostrava inoltre quella
stessa frenesia di guardarsi intorno a cogliere il minimo movimento che aveva
invaso suo padre durante la seduzione; e quel che sconcertava ancor più, era
dotato d'una loquacità straordinaria fin troppo precoce: perfino al momento di
nascere, infatti, aveva provato ad articolare parole.
La ragazza non poteva non detestare quel malanno che
aveva partorito; cercò quindi di sopprimerlo in tutti i modi, ma senza
successo. Quell'essere generato da un dio e da una dea resisteva, non essendo
soggetto alla morte; non la finiva più di saltellare di qua e di là sfuggendo
alle mani di sua madre, di strisciarle sul seno, d'infilarsi sotto le sue vesti;
anzi, più colpi gli si davano, più gli crescevano la voce, il corpo e le
forze. C'era lì vicino un sacro guanciale di piume d'airone: la ragazza
sconvolta lo prese, e cercò con quello di schiacciare il mostro che non stava
un attimo fermo, per soffocarlo. Ma il mostro, nella sua resistenza
straordinaria, strappò con le unghie e coi denti il guanciale, tanto da
sgusciare in mezzo alle piume. La ragazza continuava a sforzarsi di ficcarcelo
dentro, così, se non riusciva ad uccidere il mostro, poteva almeno nasconderlo,
togliendolo di sotto gli occhi ai parenti. A forza di provare, a un certo punto
non ce la fece più.
La dea madre, dopo aver osservato per un pezzo la
ragazza colpita da tanta disgrazia, diede un gemito. Poi, per soccorrere la
figliola in un simile frangente, facendo finta di essersi svegliata proprio
allora, si alzò e disse: "Lascia stare, ci penso io!" e,
avvicinandosi a rapidi passi, schiacciò col piede destro il collo del mostro
che si dibatteva. Il mostro, benché così intrappolato facesse fatica a
respirare, continuava a tirar fuori parole con incredibile faccia tosta, e non
la finiva più di spifferare tutto ciò che si poteva vedere, anzi, riferiva
tutto quello che aveva visto e sentito mettendo insieme talvolta il vero e il
falso. Giurava che Trionfo e Trofeo non erano figli di Virtù, ma di Caso e
Fortuna, e che uno dei due era scemo e l'altro deficiente. E strillava
sfottendoli: "Viva Trofeo! Viva Trionfo! Ehi tu, Trofeo, perché non vai a
piazzarti agli incroci, al solito tuo, per farti vedere dai ragazzini e dai
passanti stanchi, che mugoli come fanno i muti?". Sosteneva poi che Lode
aveva un occhio cisposo, e Posterità camminava coi piedi all'indietro. Poi,
rivolto alla dea Virtù: "Quando Lode si pettina di fronte a te, il petto e
il grembo ti si riempiono di sporcizia".
La dea Virtù, turbata dalla petulanza di un simile
mostro, considerava che quasi tutti i grandi chiacchieroni hanno la
caratteristica inveterata di lasciar perdere subito le storie vecchie, pur di
averne di nuove per sproloquiare, e si ricordava che essi sono felicissimi delle
voci dell'ultima ora, di qualunque provenienza, e di metter via le storie già
note per afferrare materia di pettegolezzo più fresca. Allora la saggia dea
esclamò: "Vattene alla malora, Fama, visto che non la fai mai finita di
far chiacchiere, e cercati da un'altra parte altre favole da raccontare!".
Così dicendo, buttò fuori il mostro per la stessa finestra dov'era passato
Momo per fare il colpo. Fama allora, non appena le membra liberate glielo
permisero, distese subito le braccia e cominciò ad agitarsi e a star sospesa su
in aria svolazzando, poi imparò ad un tratto a volare a una velocità che non
teme confronti, né con la luce e l'ombra, né con lo sguardo e nemmeno con la
forza del pensiero. Si racconta che Fama sorvolò in un attimo solo le pianure
di Maratona e di Leuttra, Salamina e le Termopili, Canne e il Trasimeno, le
Forche Caudine, gli scogli di Scilla e i massi scagliati dal Ciclope, il bosco
Idalio, Cadice sacra ad Ercole, Birsa e Tala, il polo d'Atlante e il luogo dove
Aurora frena i bianchi cavalli di Febo, e poi quello dove il sole ribolle
immerso nell'oceano glaciale: tutti questi luoghi, e molti altri ancora, ripeto,
in un attimo solo! Per di più, con quella sua ardente passione di vedere,
ascoltare e riferire, non c'era luogo, per quanto fuori mano, nascosto e coperto
di nebbia, che la dea Fama non si mettesse ad osservare ed a spiare senza sosta
per poi renderlo noto a tutti con instancabile precisione: solo lei poteva fare
una faticaccia simile!
Momo, osservando quel malanno disgustoso che aveva
fatto nascere, sulle prime aveva cominciato a sospettare che avrebbe avuto dei
guai con gli dèi. Gli tornava in mente che razza di delitto aveva commesso nel
tempio, violando ogni sacra norma divina e umana. Lo preoccupava anche il
pensiero di essersi messo contro, con l'impudenza di quel delitto passionale,
proprio la dea che rappresentava i suoi interessi tra i celesti, e temeva che
grazie a tutta quella pubblicità fatta da Fama l'autorità e la maestà dei
grandi dèi avrebbero acquistato popolarità in mezzo agli uomini, e quindi le
masse credulone avrebbero preso l'abitudine di rispettare e venerare gli dèi.
Aveva però anche motivi d'esser contento, perché si rendeva conto che Fama si
divertiva a passare in rassegna non solo le altrui azioni meritevoli, ma anche e
soprattutto quelle disoneste, e aveva osservato come gli uomini abbiano la
tendenza a scandalizzarsi per le azioni che non hanno tutta l'apparenza della
correttezza più di quanto non li commuovano quelle giuste e pie; ricordava poi
un'altra caratteristica degli uomini: sospettano sempre di chi esprime giudizi
positivi, anche se è una persona seria, e invece danno il massimo credito ai
denigratori più superficiali; hanno meno piacere ad ascoltare il racconto di
azioni encomiabili, di quanto gliene procurino le calunnie degli sciagurati;
fanno passare per buona e con tanto di prove qualsiasi calunnia, mentre hanno
sempre qualcosa da togliere ai giudizi positivi, per sminuirne il valore. Oltre
tutto, davanti al più piccolo neo, al minimo sospetto di colpa non hanno più
la minima considerazione per la meravigliosa e divina bellezza dell'animo,
dell'intelligenza, del carattere umano e della sua onorabilità. Alla luce di
queste considerazioni, Momo era sicuro che le chiacchiere di Fama avrebbero
danneggiato seriamente la reputazione divina tra i mortali, dato che non c'è
quasi nessun dio che non si ritrovi in casa qualche buon motivo di vergogna. Del
resto, per la faccenda della ragazza violentata nel tempio, pensava che non
sarebbe stato difficile giustificarsi davanti a Giove per uno come lui, che
ammetteva d'aver agito in preda alla passione d'amore, imitando, com'era
evidente, il padre degli uomini e re degli dèi.
Queste erano le elucubrazioni di Momo. Da un'altra
parte, intanto, la dea Fortuna, ostile a Virtù perché aspirava da un pezzo al
ministero degli affari umani e non aveva mandato giù il fatto che le avessero
preferito la dea Virtù, faceva tutti i preparativi per dar fastidio alla
rivale. Perciò, osservando quel che succedeva tra i mortali, si rese conto di
che razza di mostro terribile fosse apparso sulla terra; e siccome aveva un
gusto matto di farsela con i mostri, e poi aveva preso il partito di mandare a
monte con ogni mezzo le iniziative della dea Virtù, scese tutta contenta sulla
terra col desiderio d'incontrare Fama e per cercar l'occasione di sferrare i
suoi attacchi. Ma ecco che gliene capitò una proprio carina: s'imbatté infatti
in Ercole, l'ardito sfidante di tutti i mostri, che con la clava in mano andava
in cerca di Fama senza badare a fatiche. Allora stette un po' a riflettere sul
da farsi. C'erano molte buone ragioni per essere in ansia, soprattutto una:
sentiva Fama schiamazzare per tutto il cielo, mettendo in piazza azioni e
decisioni degli dèi. Una di quelle storie diceva che era arrivata la dea
Fortuna a intralciare i piani di Virtù, mentre Virtù aveva fatto accendere
sull'altare un fuoco con la fiamma divina, grazie al quale fosse aperta agli
uomini la via del cielo. Per quanto chiacchiere del genere la preoccupassero, la
dea Fortuna era tuttavia felice che l'eco solenne del suo nome risuonasse per
tutti i monti e le valli della terra; le dava ulteriore piacere l'aspetto
deforme del mostro, con quella sua incredibile ostentazione di stranezze in
tutti i particolari del corpo: perciò, pur detestando tutto quello spettegolare
a vuoto, desiderava che il mostro rimanesse sano e salvo. Poi, quand'ebbe
concluso che in fondo anche Ercole era per certi aspetti assai simile a un
mostro, non si trattenne dal corrergli incontro e abbracciarlo. "Cos'è
questa storia" disse "che tu, armato di un tronco di quercia massiccio
e pesante, affronti tanta fatica tentando un'azione dura e difficile contro la
prole di un dio? Sei così poco osservatore da non accorgerti che è di stirpe
divina una che sta sospesa nell'aria leggera, mostrando simili capacità
oratorie e tali poteri? Ti ricordo che è più probabile che un mortale acquisti
l'immortalità, che un immortale soccomba a un mortale qualunque. Ora stai bene
a sentire, ti dico io come dovrai fare, nell'interesse di tutt'e due. Ti
insegnerò un sistema facile per intrufolarti nella schiera degli dèi senza
bisogno del fuoco che Virtù ha fatto mettere sull'altare. Fai così: impugna la
sola scorza di questa clava, per diminuirne il peso ed essere più spedito, e
nasconditi nell'ombra in mezzo a quest'erba tenera; fatti vedere da lì che
agiti la scorza, e mettiti a ululare, a muggire, a fare un sacco di versi. La
dea, curiosa com'è di conoscer qualunque cosa, arriverà di corsa; allora tu
afferrala d'un balzo e portala via; ed io, per evitare che, una volta
prigioniera, si divincoli e fugga, intreccio nei tuoi capelli questo filo d'oro:
darà più forza ai tuoi muscoli e saldezza al cuore. Però stai bene attento a
non farti scappar di mano la scorza, se non vuoi fare una figuraccia, qualora la
dea riesca a rubartela e a volar via!".
L'azione riuscì ad Ercole proprio secondo il piano.
Quando Momo vide che Ercole veniva trasportato in alto, avvinghiato stretto al
collo del mostro, fu preso da un turbamento indescrivibile. All'inizio, pensando
che un uomo non ce la poteva fare a reggere il gran peso della clava e quello
del suo stesso corpo, si mise a incitare la dea sua figlia a portarsi più in
alto che poteva quel nemico temerario, in modo che si andasse a fracassare
precipitando. Come poi lo vide sempre più in alto, le urlava in continuazione
di scuoterlo per farlo cadere. Alla fine, quando si rese conto che Ercole era
ormai arrivato in cielo, fino alla reggia di Marte, e che vi si era fermato nel
cortile, per la stanchezza o perché aveva mollato la presa di proposito,
cominciò a strapparsi i capelli dal dolore, a graffiarsi il viso, a percuotersi
il petto e a darsi del disgraziato con gli strilli più acuti, dicendo: "È
la fine per te, Momo, è la fine! Non avevo abbastanza nemici tra i celesti, ci
mancava pure questo, uno di quelli che hanno messo in mano a un servo il pugnale
per uccidermi, che ora è assunto in cielo per responsabilità mia! Mi par già
di vedere costui, che a forza di adulare, leccare e vantarsi (tutte tecniche
abituali per gli uomini) in capo a tre giorni otterrà da un principe senza
alcuna malizia come Giove di occupare un posto di potere in mezzo ai capi degli
dèi, proprio lui che quaggiù è andato a servizio da una donnetta! Pazzo
scatenato che sono, che cosa m'e saltato in mente? Perché ho attirato su di me
attacchi destinati ad altri? Perché a rischio della testa, senza mezzi di
difesa, esule, odiato, antipatico come sono, mi sono andato a cercare altri
avversari? Che me ne fregava? Non potevo starmene zitto a guardare la lotta tra
Ercole mortale e la mia figliola immortale, Fama? Tu, Momo, proprio tu hai
spalancato ai mortali la via al cielo con la tua incapacità di controllare la
rabbia, tu hai innalzato in cielo un nemico! Un saggio, nella vita, non dovrebbe
aver mai il voltastomaco. Si dovrebbero ingoiare le offese degli uomini, ma per
la nostra insofferenza va a finire che bocconi che potrebbero passar lisci
s'ingrossano fino a diventare un gran tormento, proprio perché non li sappiamo
mandar giù. Ora ragioni, Momo, ora fai della filosofia a buon mercato. Ecco che
i mortali arrivano in cielo, e tu stai in esilio, Momo, te ne stai scacciato ed
escluso in esilio. Che m'importa di non essere mortale, se mi tocca piangere
ogni giorno nuove disgrazie? O morte, dolce requie ai travagli, data in dono ai
mortali dagli dèi!… Ma che sto dicendo? Sragiono al punto di non capire che
felice sviluppo verrà alla mia situazione da quello che credevo un guaio? È
proprio vero quel che dicono, quando si ha paura la gioia va a nascondersi. Non
ti ricordi più, Momo, il carattere degli uomini, quanto sono vanitosi, facce
toste, temerari? Quanti ce ne saranno di questi eroi, che non si sentano
anch'essi degni del cielo? E così, non pochi di tutti questi verranno appresso
ad imitare Ercole, escogitando sempre nuove insidie, con qualunque truffa, con
qualunque raggiro, pensando che tutto gli è permesso. Ammettiamo che anch'essi,
magari due soli, siano accolti nelle regioni dei celesti: oh, che uragani di
discordie provocheranno! Mi sembra di veder già le schiere celesti in preda
all'eversione per le male arti di questi spioni dalla calunnia facile. E anche
qui tra i mortali, quante stragi m'immagino, quante città sconvolte, quanti
futuri massacri! Finché sono infiammati gli uni contro gli altri nella smania
di far come Ercole, finché questi si riscaldano per la conquista della Fama e
quelli, invidiosi, per togliergli il posto, combatteranno a morte col ferro e
col fuoco. Ora sì che mi sta bene essere immortale, ora non ho di che
prendermela per l'esilio, dato che sto per vedere il mare pieno di cadaveri, le
nazioni insanguinate, le stelle offuscate dal fumo delle città in fiamme, e
tutto per un'unica ragione! Gioisci, Momo!".
Così pensò Momo e, tanto per cominciare a gettare
in mezzo agli uomini il seme di questi disastri, prende l'aspetto di Ercole e va
a raccontare per filo e per segno ai cittadini autorevoli, che si erano riuniti
a discutere problemi di grande importanza, come era diventato un dio, dando
anche molti consigli pratici, finché li convince a fare come lui. Poi, appena
li vede armati e pronti a passare all'azione, si trasforma in vento e svanisce;
chiede poi alla figlia di giocare al suo posto, mostrandosi ora a questo ora a
quell'altro dei signori. Intanto la dea Fortuna, ritenendo utile impedire che
qualcun altro la precedesse a occupare le orecchie ancor libere di Giove
parlando male di lei per quella storia di Ercole (sapeva bene quanto sia
importante dar forma alle prime impressioni nell'animo di chiunque), si andò a
presentare in gran fretta davanti a Giove, consigliandogli di prendere dal lato
migliore quell'arrivo imprevisto di Ercole. Infatti non c'era argomento più
brillante per mostrare ai mortali la maestà divina, perché ne avessero
venerazione e timore, che quello d'insegnargli che un giorno anche loro potevano
diventare dèi.
Nel frattempo la dea Fama, lasciato perdere Ercole,
si era diretta verso la vicina sede di Giove, nella sua smania di curiosare. Gli
dèi, atterriti dal suo aspetto tremendo e minaccioso, si agitarono per tutto il
cielo, e quelli che poco prima avevano storto il naso per l'arrivo di Ercole,
adesso pensavano non solo che era un grosso vantaggio che fosse arrivato, ma che
avrebbe dovuto esser richiamato da laggiù se non ci fosse stato, anzi,
sostenevano che era loro precipuo interesse combattere con alla testa proprio
lui contro certi mostri straordinari e così spaventosi. Viene perciò
consegnata ad Ercole la clava di ferro di Giove, opera di Vulcano, per scacciare
con essa la Fama mostruosa che andava curiosando per tutti i recessi divini. Così
armato Ercole muove allo scontro. Fama decise di non starsene certo lì ad
aspettare un avversario così ben armato e gagliardo, e si lanciò a precipizio
dalla sommità del cielo; nella sua caduta urlava con strilli acuti:
"Quelli come me, nati da esseri divini, respinti dal cielo ancor prima che
ci vedessero, sono cacciati senza colpa in basso, sulla terra dei mortali; e i
peggiori criminali fra i mortali si fregiano di armi divine, e in cambio di
tanti oltraggi ecco cosa ci tocca, che proprio chi ci ha colpito sia ammesso nel
numero degli dèi".
Dicendo così, Fama in volo scopre i nuovi
preparativi scellerati degli uomini; allora lascia perdere tutto il resto, come
fosse ubriaca, e vola con gran sbatter d'ali da sua madre a raccontare a voce
piena quello che aveva visto, strillando così: "Scappate via di qua, dèe!
Scappate, ché certi donnaioli smaniosi, pronti a usare violenza, si avventano
armati contro il tempio per impossessarsi con la forza delle proprietà
celesti!". Le dèe, sconvolte da queste parole, e udite le grida degli
armati furiosi, non certo avvezze a un simile trambusto, non sanno dove sbatter
la testa; così dentro c'è trepidazione, mentre fuori, tutt'intorno alle porte
del tempio, esplode la baraonda; perfino la dea Fama è stordita dal baccano.
Ecco gli uomini armati che, infrante le serrature, fanno irruzione nel tempio,
mentre gli dèi ragazzini in preda al terrore strillano in grembo alla madre. La
madre Virtù grida di non tirarla per il vestito, e li invita a trasformarsi il
più presto possibile in una cosa qualunque e a fuggire con lei. Ma quelli,
ottusi e lenti per natura, e per di più terrorizzati alla vista degli uomini
armati, restavano fermi. Allora la dea Virtù, indignata per la sfrontatezza dei
mortali e l'inettitudine dei figlioli, augurò con la più solenne delle
preghiere divine a quei buoni a nulla di non trovare più aperto alcun ingresso
al cielo, e che non fosse loro concesso di tramutarsi in più d'una forma.
Lanciate queste maledizioni, si trasformò in fulmine e volò via sfolgorante.
Lode, figlia di Virtù, fece cadere il mantello e si trasformò in fumo sottile,
lasciando accecati alcuni di quelli che cercavano di afferrarla.
Momo, alla vista di quel tremendo delitto degli
uomini, non poté fare a meno di gemere per la sorte di quei tre dèi
abbandonati nel tempio, commosso dall'analogia con le sue disgrazie. Entra
quindi in fretta e furia nel tempio, sempre sotto forma di vento, e prega gli Dèi
di trasformarsi in una cosa qualunque per conservare la libertà. Quelli gli
chiesero se era il caso di trasformarsi in uomini per strappare le armi agli
assalitori e menar strage del nemico; Momo rispose: "Eccome desidero che
muoiano di quello stesso pugnale con cui mi volevano aggredire! Ma preferirei
che diventaste qualsiasi cosa piuttosto che uomini, perché sulla terra niente
ha una vita più dura dell'uomo! Anzi, non vi consiglio d'assumere l'aspetto di
nessun essere animato, perché chi è entrato in un corpo mortale, oltre a tutti
gli altri danni dovrà subire il peggiore: gli toccherà portar da sé il suo
proprio carcere".
Così disse Momo. Trionfo rispose però che non
voleva vivere senza aver relazione alcuna con un corpo, grazie al quale godere i
piaceri. Così, trasformatosi in farfalla, volò via sgusciando con le ali
veloci dalle mani degli uomini che cercavano di acchiapparlo ammirati. Trofeo
invece, che era di grossa stazza, mutandosi in un masso enorme schiacciò alcuni
di quelli che gli avevano messo le mani addosso. La giovane dea Posterità prese
una decisione più consona alla sua dignità e alla necessità del momento: si
trasformò in quella dea che è stata chiamata Eco. Gli uomini delusi per come
era andata a finire, a forza di tirar di qua e di là nella baruffa il mantello
strappato a Lode lo fecero in mille pezzetti, che si disputarono con
accanimento.
Libro
secondo
Gli sconvolgimenti provocati dall'esilio di Momo tra
gli uomini sono stati fin qui l'argomento della nostra storia; ora è tempo di
raccontare in che modo egli dalla sua condizione di esule tornò nelle grazie di
Giove, e che razza di idee originali andò ad escogitare per creare casino,
spingendo quasi all'ultima spiaggia uomini e dèi e l'intera macchina
dell'universo. Varrà proprio la pena di leggere la varietà delle situazioni
ambigue, l'originalità degli imprevisti, la frequente successione di
avvenimenti notevoli: tanto che io stesso non so se sia più forte l'esitazione
a proseguire il racconto per sfiducia nelle mie capacità, di fronte a tanta
elevatezza e abbondanza di argomenti, o la voglia di scrivere attratto dal
divertimento che la narrazione procura.
Si potrà dire che tutto quel che si è letto fin qui
su Momo non è nemmeno paragonabile a quel che verrà dopo. Quando, dunque, le
ragazze sospinte da Momo incominciarono a fare agli dèi richieste futili, da
quattro soldi, gli dèi si divertivano di quei voti ridicoli, comportandosi come
quei papà amorosi che, quando i bambini gli chiedono balbettando le caramelle o
che so io, gliele danno con un bel sorriso: nella loro beata ingenuità, una
pregava perché era grassottella, un'altra perché troppo magra, un'altra faceva
una diversa richiesta per la sua bellezza, e gli dèi concedevano benevolmente
cose così facili da ottenere, togliendo a questa ragazza quel che davano a
quell'altra. L'usanza poi prese piede, tanto che, incontrando sempre la stessa
disponibilità divina, anche padri di famiglia e persone di una certa età
cominciarono a chiedere grazie; in un primo momento erano richieste ragionevoli,
di quelle che si possono fare sulla pubblica piazza, come si suol dire, con
l'approvazione di amici e non: erano perciò esaudite ben volentieri dagli dèi.
Finì che poi anche re e Stati potentissimi presero l'abitudine di chieder
grazie agli dèi.
Sulle
prime tutta questa devozione degli uomini verso gli dèi fu così gradita ai
celesti, pienamente soddisfatti per la nuova scoperta, che non trovavano
occupazione più piacevole di quella di accogliere benevolmente i voti dei
mortali. Si fece quindi un'inchiesta e, quando si seppe chi aveva avuto un'idea
così bella, tutti tramutarono in misericordia e benevolenza il malanimo che
avevano verso Momo. Viene allora approvata per acclamazione unanime una legge di
revoca dell'esilio di Momo, piena di parole altisonanti, e due dèe, Pallade e
Minerva, vengono delegate ad andare a prendere Momo per restituirgli col massimo
degli onori il suo posto nella schiera celeste, in riconoscimento dei suoi
altissimi meriti verso la schiatta divina; vien loro affidato, racchiuso in una
coppa preziosa, il fuoco sacro degli dèi, per insignire della sua fiamma divina
il copricapo del reduce. Pallade era riluttante ad andare tra gli uomini, perché
aveva sentito dire che erano armati e coraggiosi: ma alla fine, convinta
dall'ordine espresso di Giove e dall'incoraggiamento degli amici, prese la
corazza e le armi e si decise a ubbidire. Su nel cielo la legge era stata appena
approvata, quand'ecco che Fama accorre tutta ansiosa da Momo, facendo strider le
ali e, poiché è sua caratteristica mescolare vero e falso e ingigantire con le
parole ogni minima cosa, va a raccontare a suo padre che tra gli dèi c'è una
gran baraonda, si preparano grossi movimenti e già alcuni dèi armati
cominciano a venir giù dal cielo. Al sentir quella notizia Momo crolla,
terribilmente agitato dalla consapevolezza dei suoi crimini. Lo tormentava il
ricordo di aver usato violenza contro ambasciatori del re ottimo e massimo degli
dèi immortali; pensava che tutto quanto il cielo ce l'avesse a morte con lui
per quel delitto esecrando, e non si sentiva in grado di sostenere l'impeto di
tanta animosità; si mette perciò a supplicare la figlia di ostacolare gli dèi
in arrivo e tenerli a bada finché può, per dargli il tempo di decidere
qualcosa e di nascondersi, caso mai fosse possibile cavarsela sparendo dalla
circolazione. Fama vola a ubbidire al padre. È difficile dire quanti e quali
turbamenti assalirono allora Momo. Si sentiva disposto a molte soluzioni, ma
nessuna gli stava bene; le cercava tutte, senza escluderne nessuna, purché la
immaginasse appena appena utile alla sua salvezza; d'altra parte non si sentiva
sicuro di niente e in nessun posto, decideva una cosa e subito dopo se ne
pentiva; non c'era figura in cui non desiderasse trasformarsi.
Il
ritorno di Fama rinfrancò Momo da tanta angoscia; essa disse infatti: "Ti
annuncio che avrai il pieno favore degli dèi, Momo! e, roba che non t'aspetti,
offrono pace e indulgenza e vengono a portarti in dono la sacra fiammella
divina". Sentita la notizia, ripensando alla sua vecchia ostilità con la
dea Frode temeva che gli si stesse tendendo un tranello per farlo fuori;
comunque, poiché non aveva un posto dove nascondersi (non poteva nemmeno farlo,
dato che gli dèi del cielo vedono tutto), e poi perché non ne poteva più
neanche di se stesso, aveva fretta di buttarsi incontro a qualunque cosa gli si
parasse davanti. Decise perciò di prendere l'iniziativa e di nascondere del
tutto con abile dissimulazione l'abbattimento del suo animo e i suoi veri
sentimenti, avanzando a testa alta e con un'aria distesa. Andò allora incontro
alle delegate e, dopo uno scambio di convenevoli, le loro parole e la loro
espressione lo resero proprio convinto che lo si richiamava, al di là di ogni
speranza, dalla sua difficile situazione al godimento celeste, e veniva
riammesso al suo antico livello di dignità dopo le lunghe tenebre della
disgrazia. Fuori di sé per la gioia improvvisa, non trovava parole adatte a
esprimere il suo piacere ma, quasi in delirio per la contentezza, cominciava a
dire un sacco di cose avventate senza star tanto a rifletterci, e nel mezzo
gliene scappò una grossa: "È così che, Momo, come si dice sulla terra,
tutti dall'esilio arrivano al potere?".
A
queste parole di Momo Pallade ‑ le donne, si sa, son sempre disposte a
pensar male e a intendere nel senso peggiore, sempre pronte a far danno ‑
fece delle considerazioni ben più profonde di quanto non lasciasse trapelare
alcun segno esteriore. Riflettendo in silenzio nel profondo del cuore
sull'indole disonesta di Momo, pensava che non era affatto conveniente agli
interessi di Giove e dei celesti dare ampia facoltà di gestire affari della
massima importanza a uno sciagurato come quello, memore senza dubbio dell'antica
offesa e dispostissimo a ogni sorta di audacia, nella sua inveterata abitudine
al male. I ragionamenti che faceva la spinsero infine a porsi questo problema:
"Noi dèi abbiamo resistito a stento a questo progenitore di mostri finché
era indebolito dall'esilio e abbattuto dalle disgrazie. E ora ce la faremo a
resistergli senza correre rischi, ora che è nel pieno dei suoi poteri,
rafforzato dalle concessioni dei celesti? C'è una bella differenza tra tener
sotto controllo la furia di Momo facendogli balenare la prospettiva del premio
divino, e provocare l'occasione per sovreccitare ancor più un tipo sempre
pronto al delitto! Chi, dopo aver subito ingiustizie, l'esilio per giunta, chi
vuoi che non desideri che gli si offra l'occasione per rivalersi? E chi è che,
desideroso di rivalersi, non metterebbe mano a qualunque cosa, quando gliene
abbiano messo di fronte la speranza e la possibilità?".
Spinta
da queste riflessioni, Pallade, per definire più agevolmente la questione
insieme alla collega, ordina a Momo di andarsi a preparare al fonte d'Elicona,
per togliersi di dosso tutta quella sporcizia e far ritorno in aspetto più
dignitoso a rendere omaggio al re degli dèi. Mandato via Momo, le dèe
discussero un pezzo tra loro e conclusero che era competenza di Giove stabilire
quanto convenisse alla comunità divina che Momo tenesse un posto di prestigio
fra i celesti, dotato della sacra fiammella, senza aver prima indagato a fondo
per sapere cosa passava per la testa a quello stravagante incontrollabile.
Mentre
è solo che si lava, Momo pensa così tra sé: "Una volta a buon diritto
stavo sulle scatole a tutti per quel personaggio tosto e tristo che m'ero
scelto, con quell'andatura impettita, l'aspetto truculento e spaventoso, vestito
come un selvaggio, con la barba e i capelli ispidi e incolti; con quell'aria da
fanatico fin troppo accigliato, chiuso in un silenzio ostinato o sempre pronto a
punzecchiare e far battute pesanti, facevo paura proprio a tutti quanti. Ma ora
mi pare giunto il momento di entrare in un altro personaggio, più confacente
alla mia nuova condizione. Quale personaggio, Momo? Senz'altro uno che si mostra
simpatico, mite e cordiale. Sarà bene che impari ad essere alla mano con tutti
e accondiscendente, a ricevere di buon umore le persone, intrattenerle
amabilmente, farle andar via contente, E tu, Momo, potrai far cose che
contrastano a fondo con la tua natura? Certo che potrò, se voglio. E com'è
possibile che lo voglia? Perché no? Attratto dalla speranza, spinto dalla forza
delle cose e dai vantaggi che si prospettano, potrò ben modellare me stesso e
adattarmi a quel che sarà utile. Vai avanti, Momo: otterrai da te stesso tutto
quel che vuoi, e sarai capace di realizzare nel modo più brillante tutto ciò
che non ti sarai precluso da solo. E poi? Perderemo per questo l'abitudine
innata e inveterata di colpire? Neanche per sogno; però la terremo sotto
controllo con un comportamento discreto, e conserveremo l'antica animosità
contro gli avversari con un nuovo sistema per colpire di sorpresa. Penso,
insomma, che gli uomini d'affari e chi ha un'intensa vita di relazione debbano
comportarsi in questo modo: non dimenticare mai nel profondo del cuore le offese
ricevute, senza lasciar trapelare il rancore in nessun caso, e adattarsi
scrupolosamente alle circostanze, simulando e dissimulando; e, nel far tutto
questo, non distrarsi un attimo, star sempre alle vedette, pronti ad afferrare i
sentimenti di ciascuno, le sue ambizioni, i suoi pensieri, le intenzioni che ha,
cosa si sta mettendo a fare, con chi è intrallazzato, di cosa ha bisogno, chi
sono i suoi amici e i suoi nemici, quali sono le sue opinioni, le sue
preferenze, le probabilità di successo negli affari e la linea di condotta che
porta avanti. Dall'altra parte, devono saper nascondere le proprie ambizioni e i
desideri con l'abile arte di fingere; sempre vigili, sempre all'erta, siano
sempre pronti a non lasciarsi scappar l'occasione di farsi valere, quando gli si
offre; devono aver sempre il pieno controllo di se stessi e non aver mai pietà
per gli avversari, se non quando si vuol colpire più forte, alla stregua
d'arieti, che prendono la rincorsa da lontano per caricare con più violenza;
infierire sul nemico con le azioni più che con le parole, coi fatti più che
con manifestazioni di aperta ostilità; tener ben coperta l'animosità interiore
sotto un'apparenza amichevole e melliflua; pensare che i discorsi di ognuno
possono essere tutti indistintamente pieni d'insidie; non credere a nessuno, ma
far vista di credere a tutti; non aver riguardi per nessuno, ma abituarsi ad
approvare e adulare chiunque in pubblico. Chi si mostrerà carrozzato in questo
modo avrà fama di persona a posto, sarà apprezzato dagli intellettuali, tutti
lo rispetteranno e cercheranno di compiacerlo, soprattutto quando si
accorgeranno che conosce a puntino tutti i fatti loro, come se li avesse
schedati; al contrario, se uno si lascia un po' andare, se lascia fare ai
petulanti, se sopporta i rompiscatole, va a finire che se ne approfittano e
diventano ogni giorno più sfacciati grazie alla sua pazienza, e che magari
certi ubriaconi arroganti si sentiranno in qualche modo autorizzati a
tormentarlo. C'è altro da aggiungere? In definitiva, una sola è la cosa che
serve ricordare sempre e comunque: colorare bene e abilmente tutto quanto con le
tinte fittizie dell'onestà e dell'incapacità di far male; conseguiremo
brillantemente l'obiettivo se ci abitueremo a modellare perfettamente le parole,
il viso e tutto quanto l'aspetto esteriore in modo da sembrare molto simili a
quelli che sono ritenuti buoni e inoffensivi, per quanto siamo profondamente
diversi da loro. Che ottima cosa saper celare e avvolgere nella nebbia i propri
sentimenti con l'esperienza nell'arte colorita e ingannevole della simulazione!
Così
Momo. Intanto Pallade e Minerva avevano deciso di lasciare alla libera scelta di
Giove la decisione se si dovesse concedere o meno il sacro distintivo divino a
un tipo ribelle e facinoroso come Momo. Per il momento, comunque, si mettono a
parlare con l'esule con la massima amabilità, lo rinsaldano nelle sue speranze
e gli consigliano di accettare l'insegna divina dalle mani del sommo re degli dèi
piuttosto che da quelle di suoi delegati. Momo non si sottrae ad alcuna
condizione pur di sfuggire ai terrestri, ed entra all'istante nel ruolo che si
era imposto recitando brillantemente e con diligenza la sua parte con le
ambasciatrici: simulando così ingenuità e bontà d'animo, si mette a piangere,
e dichiara a capo chino di saper bene che valore abbia essere reintegrato
nell'onore per mano del re degli dèi ottimo e massimo; ammette di sentirsi
indegno di un premio così grande, comunque ce l'avrebbe messa tutta per
dimostrare a Giove e agli altri dèi che lui non era affatto immemore e ingrato
del beneficio ricevuto; pensava proprio di farcela, dal momento che aveva
fermamente deciso di andare molto al di là delle aspettative delle persone
buone con il suo comportamento retto, e sperava di sventare tutti i tentativi
d'attacco degli invidiosi e dei suoi avversari con la pazienza e con tutte
quelle buone qualità che inducono a sentimenti amichevoli e benigni;
addomesticato dalla lunga disgrazia, prostrato dalle sventure, egli aveva
imparato a sopportare le avversità e a rimanere calmo e rassegnato se qualche
contrarietà veniva a intralciare i suoi progetti e i suoi desideri: ecco perché
era diventato capace, senza più doverselo imporre, di non raccogliere le
provocazioni e di dimenticare del tutto le offese ricevute; la sua massima
aspirazione, insomma, era che gli venisse concessa l'opportunità di obbedire
ossequiosamente ai buoni consigli di persone migliori di lui.
Dopo
questa copiosa ed elegante dissertazione Momo, ormai vecchia puttana, aggiunse
sospirando col volto compunto: "Ma che stiamo facendo? Andatevene, dèe,
degne del cielo, tornate alla vostra beatitudine e lasciate questo sventurato,
infelicissimo esule nell'abiezione e nello squallore; lasciatemi vivere nel
dolore e nella solitudine e sopportare la sventura che mi opprime e mi
distrugge, perché è così grande che non si può aggiungere nient'altro alla
mia infelicità". Le dèe allora, mosse a pietà, lo consolarono a lungo;
poi si misero Momo nel mezzo e se lo portarono in cielo. Quando Momo giunse al
cospetto di Giove, continuando a far la parte del lecchino, abbracciò le
ginocchia del re e chiese perdono e clemenza con parole ben misurate, ma non fu
accolto da Giove con la benevolenza che avrebbe desiderato. Il fatto è che
Giove era gonfio di rabbia nei confronti di Febo, quindi era preso dal problema
di rimproverare Febo più che da quello di ricevere gli omaggi di Momo. Ma il
povero Momo, all'oscuro del fatto, si abbatté completamente, pensando che si
mettesse male fin dall'inizio; non sapendo a che santo votarsi, credeva di
essere stato trascinato come un imputato davanti alla corte il giorno del
processo, e cominciava a prepararsi la difesa per salvare la pelle, cercando il
genere di discorso con cui scrollarsi di dosso la colpa per i suoi crimini, e ad
abbozzare dentro di sé gli argomenti pietosi e strappalacrime coi quali
rabbonire Giove. In questo frattempo torna Mercurio, che era stato mandato da
Giove a indagare, e riferisce che Febo si sarebbe presentato in persona di lì a
poco: non era come volevano insinuare le calunnie dei suoi nemici, che si fosse
fatto trattenere dalle grazie di Aurora, né che non avesse voluto fare il suo
dovere per superbia, ma gli era piombata addosso una massa enorme di voti, e
questo gli aveva impedito di salire secondo la tradizione al castello reale di
Giove per porgere i dovuti omaggi al re, come fanno gli dèi tutti i giorni.
Allora Giove si rasserenò; poi disse, rivolto a Momo: "Questi tuoi voti,
Momo, ci sommergeranno, se non ci si dà una regolata!"; poi rimase zitto
per un po'. Questa frase di Giove fece subito sorgere nella mente di Momo
l'ipotesi di aver provocato un certo scompiglio coi suoi voti, e ciò fece tanto
piacere a quel tipo così smanioso di novità che non poté fare a meno di
dimenticare la sua tristezza e manifestare la gioia che gli nasceva dentro. Si
agitava tutto per lo splendido esito tanto desiderato delle sue trame, e diceva
tra sé: "Mi vada pure a finir male, basta che abbia combinato qualche
danno quassù, come mi sembra!".
Giove,
intanto, si rivolse a Minerva e a Pallade: "Perché non avete riportato
assieme a voi anche Virtù? Che fine ha fatto? Cosa sta combinando?". Le dèe
allora risposero che esse, secondo la prassi istituzionale delle delegazioni,
nel corso della loro missione avevano badato solo ed esclusivamente al loro
specifico incarico, e che avevano avuto anche troppo da fare andando in cerca
del solo Momo, perché questi se ne stava nascosto in luoghi solitari e
desolati, come fanno i poveracci caduti in disgrazia. Allora Giove passò a
domandare a Momo se avesse visto Virtù sulla terra. A questo punto Momo, preso
dal dubbio atroce che quella domanda alludesse alla porcheria che aveva
combinato, sbiancò in viso e ammutolì; ma si riprese subito e, con l'aria
distesa di uno sicuro del fatto suo, disse sorridendo: "Non sai di già,
eccellentissimo principe degli dèi, quel che succede ogni giorno sulla
terra?". E Giove: "Lascia perdere quello che so io, rispondi alla
domanda!". Allora Momo riprese a tentennare e a spaventarsi, non sapendo di
preciso a che mirassero quelle parole, ma, sollecitato ancora una volta da Giove
a rispondere, ripreso il controllo di sé, tornò all'arte della dissimulazione,
che aveva cominciato così brillantemente a esercitare, e disse: "Mercurio,
che è il più sveglio di tutti, se lo conosco bene, sa di certo dove si trova
quella lì, lui che a buon diritto è innamorato fedele di Virtù, la più bella
fra le dèe; e tu, Mercurio, quanto tempo lascerai che il tuo dolce amore ti
manchi?". Allora Mercurio si mise a ridere e assicurò che lui, Giove e
tutti gli altri dèi erano stati così presi da quell'unico problema dei voti
che non gli era stato possibile badare a nient'altro, occupatissimi com'erano;
pensava che aveva fatto benissimo la dea a tenersi lontano dalla seccatura di
tante pratiche da sbrigare. Quel discorso rinfrancò ancora una volta Momo, che
fu preso di nuovo da una gioia incredibile; poi, vedendo che la dea Virtù non
era lì in mezzo a Giove e agli dèi, da quel gran figlio di puttana che era
diventato si dispone totalmente alla finzione, con abile scelta del tono della
voce, dell'espressione e dei gesti, e rifà il racconto delle sue peripezie che
abbiamo seguito in precedenza, ma in maniera tale che, mentre tirava fuori le
porcherie degli uomini, si sarebbe detto che volesse soprattutto difendere la
loro causa e strappare il perdono per i loro errori. Comincia a raccontare
prendendola molto alla lontana, poi, come se non l'avesse fatto apposta, ma
sospinto dal filo stesso della narrazione, racconta in che modo alcuni signori
avessero fatto irruzione nel tempio, gli dèi ragazzini terrorizzati dalla
baraonda fossero rimasti indietro rispetto alla madre e si fossero salvati dalla
temeraria insolenza di quella masnada di criminali mutandosi in varie forme.
Aggiunge proprio a questo punto che anche lui aveva subito pesantissimi
oltraggi, ed era riuscito a fuggire dopo aver perduto mezza barba. E così,
proprio con questa maniera di raccontare, non trascurò nessun particolare che
potesse servire a suscitare odio contro gli uomini, e ci mise tutta la sua forza
di persuasione oratoria perché gli dèi si convincessero che quella era stata
un'autentica infamia. A sentire il racconto di Momo, Giove e gli altri dèi lì
presenti si erano naturalmente commossi, soprattutto per l'indegna disgrazia
toccata alla dea Virtù; d'altra parte, non potevano trattenersi dallo
sghignazzare apprendendo le ridicole disavventure di Momo. Quando li vide cotti
a puntino, Momo esclamò: "Starà a voi giudicare quanto sia grande il mio
buon senso a proposito di ciò che sto per dire: dal canto mio, posso garantire
che è la scrupolosità della mia coscienza che mi spinge a fare questo
discorso. Vedo bene, o Giove fondatore del mondo, che hai sistemato proprio al
posto giusto, nella maniera più brillante, tutto quanto può servire alla
bellezza e all'ornamento del tuo regno, ma forse, per quel che m'è lecito
osservare, una cosa ti manca: non hai nessuno che ti informi delle cose che
succedono tra i mortali, e quella gente, credi a me, non va affatto
sottovalutata". Quand'ebbe detto queste parole, Giove, un po'
soprappensiero, fece un cenno d'assenso e affermò che avrebbe voluto provvedere
a quest'unica carenza, ma purtroppo nella schiera così numerosa dei suoi non
c'era nessuno, secondo lui, abbastanza ben disposto e capace a cui affidare la
missione. "Ma sì che c'è" intervenne Momo "qualcuno a cui
affidare con tutte le garanzie di sicurezza questo incarico, e non ne troveresti
un altro più abile e adatto! C'è mia figlia Fama, la più sveglia di tutti, e,
cosa che fa proprio al caso, velocissima a piedi e in volo come nient'altro; e
poi lei è così affezionata a me, mi rispetta tanto che ti posso garantire una
cosa, in cambio del beneficio che mi fai: lei porterà a termine rapidamente e
con la massima fedeltà e precisione tutto quel che tu le ordinerai, soprattutto
se è cosa che riguarda me". Giove ringraziò Momo per il suggerimento e
l'impegno assunto. E allora Momo disse: "Devo chiederti una grazia, Giove
clementissimo, se si deve ritener grazia e non piuttosto obbligo una cosa del
genere verso un supplice sventurato come me: caso mai venga fuori che lei è il
frutto di qualche mia colpa amorosa, metti sull'altro piatto della bilancia i
dolori che ho passato quando mi hanno strappato la barba!". Scoppiarono a
ridere e, appresa tutta la storia, si mostrarono indulgenti.
L'arrivo
di Giunone su tutte le furie interruppe queste risate; infatti, mentre si
facevano quei discorsi al cospetto di Giove, Pallade e Minerva si erano
allontanate dalla compagnia ed erano andate a ossequiare Giunone; memori del
fatto che Giunone ce l'aveva con Momo e degli insulti che lui le aveva lanciato
in passato, spiegarono alla dea per quale ragione non avevano più restituito a
Momo il fuoco sacro che tenevano nella coppa preziosa. Giunone lodò il loro
operato, poi si precipitò da Giove a testa alta, senza poter trattenere la
rabbia, con gli occhi torvi, e disse che gli voleva parlare subito di una cosa
molto importante, perciò fece allontanare i presenti e cominciò: "Per
quale ragione, dico io, marito, ti vedo diventare ogni giorno più superficiale
anche nelle faccende più serie? Ti sei scocciato di esser Giove, ti vergogni di
esser ritenuto un re e di poter fare tutto quel che ti pare, visto che ti sei
tirato addosso uno bell'e pronto a contenderti il potere? Cosa diavolo ti ha
spinto ad apprezzare quel farabutto intrigante, che ha provocato una cosa che ti
ripugna? Onorerai i nemici, perfino i più abietti, e permetterai che i tuoi
cari siano trattati peggio di tutti, per quanto te ne frega? Ordini che si
portino in cielo, anche senza che lo vogliano, banditi esiliati, gente che ne ha
combinate di tutti i colori contro gli dèi, e respingi me, la tua Giunone, e le
mie preghiere! Tu hai regalato a chi ti pareva palazzi d'oro, porte, tetti,
scalinate d'oro, colonne d'oro, architravi d'oro, pareti affrescate e adorne
d'oro e diamanti, mettendo completamente da parte tua moglie. Quelli là abitano
i più splendidi palazzi; e chi sono, poi? Mercurio, il buffone degli dèi,
quell'ubriacone di Marte e quella gran puttana di Venere. Ah Giunone infelice,
Giunone che tu neanche vedi! O me sventurata, sono esclusa dalla beneficenza di
mio marito! E casa mia per giunta, quella casa dove abitavo respinta, abbellita
solo della sua immacolata purezza, tu, marito carissimo, l'hai riempita di
quella schifezza di voti disgustosi: son proprio degna della mia perenne fedeltà
e costanza verso di te, se mi scarichi addosso questa spazzatura! Ma sia pure
permesso al re degli dèi ornare chi gli pare, e gli piaccia accogliere presso
di sé il pericolo pubblico, questo Momo nefasto e scellerato, e metterlo a arte
del potere, dimenticando se stesso e i suoi cari; permetta pure che le stanze di
sua moglie siano insozzate da uno scolo di voti, al punto che perfino i cavalli
di Febo si rifiutano di entrarci, schifati dalla puzza! A me però non va più
di stare a lamentarmi a vuoto delle pesanti offese ricevute davanti a uno che si
ostina a fregarsene; ti ho rotto le scatole abbastanza, Giove, ne ho abbastanza
di frustrazioni. A che serve chiedere in eterno quel che viene sempre negato, a
meno che uno abbia la smania di aggiungere continuamente qualche altra angoscia
all'antico dolore? Non pregherò più, non continuerò di certo a dare un peso a
me stessa col troppo pregare, diventando così per te oggetto di spasso, visto
che non consideri niente la mia situazione impossibile e dici di no a tutte le
mie preghiere. Tu continua ancora a dir di no e a fregartene di quello che
sarebbe tuo dovere concedere spontaneamente. Ma forza, rispondi se ne hai la
faccia: visto che hai fatto tanto per i comodi degli altri, anche quelli
d'infimo rango, non sarebbe stato opportuno provvedere anche al fatto che non
era giusto che tua moglie avesse una casa più indecente rispetto a tutta la
massa del popolino celeste? Quanto costava a Giove ottimo massimo elargire a sua
moglie che lo pregava in lacrime quello che hai concesso di tua iniziativa
perfino ai più miserabili? E se avessi avuto pretese più alte? Infatti non ti
chiedevo nulla di più che di permettermi di usare le sole offerte d'oro dei
mortali per abbellire il mio palazzo; non riuscirò mai a ottenere una cosa come
questa, io che sono tua moglie, per quanto ti preghi e ti supplichi da tanto
tempo? Marito mio, sarai sempre cattivo con Giunone? E se nel mio interesse non
riesco a piegarti in mio favore, almeno, marito mio, permettimi di darti un
consiglio nell'interesse tuo: guarda attentamente chi accogli, a chi dai
credito, a chi affidi te stesso, le sorti e l'autorità del tuo potere: per poco
che avrai conosciuto questo Momo, ripenserai tante volte a quel che ti ho
detto".
Così disse Giunone, poi, dopo essersi asciugata con
un velo delicato un paio di lacrimucce, manifestò a Giove i suoi timori sui
sentimenti di Momo verso di lui, e impiegò tutta l'arte oratoria di cui era
capace per insinuargli dentro i pungenti aculei del sospetto; subito dopo riportò
il discorso sulla richiesta delle offerte. E Giove le rispose: "Dovrei dire
anch'io per quale ragione, moglie, non mi capita mai di non vederti arrabbiata!
Mi dispiace per te e le tue preoccupazioni, che, per quanto molto lievi, vedo
che sono più che sufficienti a metterti in agitazione. Che diavolo fai,
Giunone? Andrai sempre in cerca di nuovi pretesti per tormentarmi? Di che cosa
mi dovrei giustificare? Hai detto che vuoi avere le offerte d'oro per
fabbricare. Non ti basta questo nostro palazzo dove vivi nel massimo splendore,
che vuoi costruirtene di nuovi? Ma prenditela vinta, moglie, prenditi pure le
offerte d'oro, prendi da questo ostinato strafottente quel che comandi! Tu però
non continuare a impormi questa tua regola di mandare sempre all'aria quel che
io vorrei fosse fatto. Metti via queste diffidenze ‑ preferisco chiamarle
così, anziché gelosie ‑ e d'ora in poi aspettati qualcosa di più da
Giove! Io, infatti, non mi sono dimenticato d'esser Giove al punto di non
riflettere sul da farsi prima di metterlo in atto, e anzi sto a considerare che
cosa mi conviene in modo da non dovermi mai pentire di una mia decisione. Sono i
superficiali e gli irriflessivi, piuttosto, che si lasciano distogliere dai loro
propositi a ogni leggero sospetto (e di sospetti è piena ogni cosa). Questo non
vuol dire, tuttavia, che io non sia disposto ad accettare i tuoi consigli, ma
non ne posso proprio più di dover essere assillato in qualunque modo da ambigue
delazioni. E tu, Giunone, non guardar storto Giove quando ti dà buoni consigli;
una cosa vorrei ottenere da te, e te l'ho chiesta in eterno senza risultati:
prima impara a ubbidire, Giunone, poi esamina pure e critica le decisioni e gli
atti di chi comanda. Nel frattempo, Giunone, moglie mia, ottieni pure quel che
desideri, Giove lo vuole, Giove te lo dà".
Così disse Giove, e volle sembrare più infervorato
nella questione di quanto non fosse, sia per respingere la veemenza della moglie
sia per esprimere meglio la sua ira contro Pallade per non avere eseguito il suo
ordine durante la missione; anzi, alzò tanto la voce a questo proposito da
farsi sentire bene dalla cerchia degli dèi che stavano a una certa distanza.
Mandata via Giunone, se ne stava in silenzio rimuginando tra sé sul conto della
moglie; tutti gli altri dèi erano ammutoliti, sbigottiti per il malumore del
re. Ma il caso volle che Giove e con lui tutti gli dèi fossero mossi al riso
dal modo di fare inatteso di Momo. Mentre Giunone aveva con Giove il battibecco
che abbiamo visto, Momo aveva domandato a Mercurio com'era possibile che i voti
avessero impedito a Febo di andare a rendere omaggio a Giove. Mercurio gli aveva
risposto così: "C'erano tanti motivi per non prendere in considerazione i
voti degli uomini, in particolare il fatto che erano pieni di sciocchezze: e
infatti non li si prendeva in considerazione. Proprio per questo Giove e tutti
gli altri dèi avevano deciso di farne piazza pulita, eliminandoli dalle nostre
dimore celesti. Per non dir altro, tra i voti ce n'erano di quelli di gente che
voleva messo a posto il naso storto, gli occhi gonfi, un ascesso, e anzi si era
arrivati al punto veramente insopportabile che avevano il coraggio di far voto
agli dèi perché avevano smarrito un ago o un fuso. Ma questo non era ancora
niente; la cosa peggiore è che avevano riempito tutte le corti del cielo di
quelle porcherie puzzolenti e nauseabonde di cui la maggior parte dei voti era
infarcita: odio, paura, rabbia, dolore, tutto il marciume e la corruzione che si
attaccano in fondo al cuore umano. I celesti erano disgustati e inorriditi
soprattutto dal fatto che saltavano fuori perfino voti fatti per ottenere la
morte violenta di genitori, fratelli, figli e soprattutto mariti. Devo dirti la
più odiosa? Avevano anche il coraggio di far voti per chiedere la distruzione e
lo sterminio d'intere città e nazioni! Si dibatté a lungo, divisi in due
schieramenti, se tutte quante le offerte votive dovessero essere respinte e
mandate via dal cielo; alla fine prevalse il parere di chi suggeriva di
trattenere le offerte d'oro. Il guaio è che a questo punto, anche dopo il
rifiuto delle offerte, i mortali, ormai abituati a fare un sacco di richieste
coi voti, non la finiscono più di ammassare voti su voti, per quanto non
vengano esauditi, quindi con quell'ammasso incredibile di voti ingolfano
l'atmosfera, viene ostruito il passaggio a Febo, il cortile di Giunone ne è
interamente cosparso, perfino gli dèi stessi son pronti a scendere in lotta a
causa dei voti. Perciò tu, Momo, con questa tua trovata, dai del filo da
torcere a tutto il cielo e a tutti i celesti!".
A sentir questo discorso di Mercurio Momo nella sua
gioia non poté trattenere una fragorosa risata, che fece voltare tutti verso di
lui. Quando gli chiesero cosa diavolo ci trovasse da ridere, recuperò subito,
da vero camaleonte, e disse: "Rido di cuore, Mercurio, perché dicevi che i
mortali vi chiedevano coi loro voti di rimettergli in sesto quelle facce brutte
e mal lavorate. Bisognerebbe allora che tutti voi dèi foste mastri artigiani
per queste ragazze, se per aggiustarne una sola come vorrebbe lei non c'è
abilità artistica che basti! Guarda che bei musi si portano da casa!".
Allora Giove scoppiò a ridere, divertito più che dalle battute di Momo dal suo
modo di muoversi come un buffone (ce l'aveva proprio messa tutta a rendersi
ridicolo); poi invitò a cena gli dèi lì presenti, Momo in particolare, avendo
voglia di ridere ancora. Riderai di Giove e di Momo, lettore, e resterai
ammirato: non è facile dire, infatti, quanto sia stato bravo Momo in quella
cena a fare il buffone tra una portata e l'altra nella sorpresa generale,
raccontando un sacco di guai che gli erano capitati durante il suo esilio,
divertenti e istruttivi. Raccontò anche di aver voluto provare tutti i sistemi
di vita degli uomini e le loro professioni, per adagiarsi tranquillo in quello
più comodo, quando l'avesse scoperto; si era applicato in ciascuno di essi per
riuscire a diventarne un esperto, unendo una scrupolosa preparazione
all'esperienza e alla pratica, però non ne aveva imparato nessuno in modo tale
da sembrare abbastanza ferrato ai suoi stessi occhi, anzi aveva scoperto che è
tipico di ogni disciplina che più cose utili s'imparano in teoria e nella
pratica, più ci si accorge che ne restano da imparare. Era arrivato alla
conclusione che tutte quelle maniere di vivere che godono altissima reputazione
tra gli uomini sono molto meno utili e meno adatte al bene e beato vivere di
quanto pretendano i consueti ragionamenti dei saggi; per cominciare dalle più
importanti e conclamate, gli era parsa molto conveniente in un primo momento la
carriera militare, soprattutto perché è per mezzo di essa che le classi
dirigenti si formano, conquistano posizioni di potere, conseguono il premio
della fama tra i posteri. Oltretutto, il pensiero di essere immune da pericoli
grazie alla sua immortalità lo spingeva a vedere nella vita militare la strada
più adatta a lui: era stato perciò un soldato, aveva dato prova di valore, era
arrivato infine a comandare un esercito, aveva schierato truppe, diretto le
manovre navali, aveva visto le iscrizioni trionfali delle sue numerose vittorie
ricevere spesso il plauso e i festeggiamenti dei cittadini; ben presto però
aveva detestato la vita del campo, gli stendardi, le armi, le trombe, tutto lo
strepito fragoroso dei guerrieri: e questo non per sazietà, per una forma di
nausea dei ripetuti successi, ma per un motivo giusto e retto, da vera persona
sensata: infatti in tutto ciò che è collegato con la vita militare non
riusciva a trovar niente che avesse l'aria dell'equilibrio, che non fosse
l'esatto contrario della giustizia; in tutta quella moltitudine di uomini armati
non vedeva il minimo senso di umanità e pietà, tutto era trascinato alla
convenienza personale, alla considerazione ambiziosa del proprio momentaneo
vantaggio, passando per ogni sorta di violenza ed empietà; i premi non erano
sicuro appannaggio dei valorosi, ma dipendevano tutti dalle opinioni di una
massa incompetente; le azioni e i piani erano giudicati in base al successo, e
le ricompense non venivano attribuite al valore, ma all'audacia temeraria. Per
non parlare dei pericoli e delle fatiche che bisognava affrontare, al sole in
mezzo alla polvere, di notte sotto la pioggia a cielo scoperto; e poi c'era da
farsela in mezzo a gente disposta a rimetterci il sangue e la vita, avida del
sangue altrui, corrotta, senza religione, di una crudeltà spaventosa; in fondo
alla canaglia degli sciagurati, dei criminali banditi dalla patria per i delitti
commessi; in mezzo alla rovina, al fragore, al fumo e alla cenere dei templi che
crollano! Momo, insomma, assicurava che in tutta la vita militare non aveva
trovato niente che gli piacesse almeno un po', a parte il fatto che qualche
volta manipoli e battaglioni in preda a esaltato furore si lanciavano a passo di
carica verso lo scontro armato: era davvero uno spettacolo vedere quella
mostruosa, pestilenziale concentrazione di esseri umani in corsa verso la morte,
nello strazio di sé e dei loro simili, farsi a pezzi con le proprie mani! Momo
aveva poi desiderato anche diventare re, in quanto giudicava il potere regio il
più vicino alla maestà divina, e aveva dato un grande valore, una volta, al
fatto di essere temuto e rispettato da una folla sempre a sua disposizione,
pronta ad ossequiarlo e a pendere dalle sue labbra, e così pure di vivere in
splendidi palazzi, incedere in mezzo agli onori, dare feste e banchetti
sontuosi. All'inizio temeva che gli sarebbe stato molto difficile raggiungere
quella meta, poiché vedeva che molti si erano battuti invano per conquistarla,
a prezzo di enormi fatiche e a rischio della vita, ma ben pochi c'erano
riusciti; poi però aveva osservato che erano aperte due vie al principato,
brevi e niente affatto difficili: una, basata su lotte di parte e cospirazioni,
si percorre a forza di saccheggi, vessazioni, distruzioni, abbattendo qualsiasi
ostacolo si frapponga al proprio cammino; l'altra via al potere, invece, procede
in linea retta da una preparazione ad alto livello, dall'osservanza dei buoni
costumi e dall'ornamento delle virtù; essa richiede la capacità di diventare,
e mostrarsi a tutti, una persona ritenuta degna di rispetto e devozione, la sola
a cui rivolgersi nei momenti difficili, alle cui decisioni e al cui parere tutti
si abituino a dare il massimo rilievo. Sulla terra, infatti, non c'è animale più
riluttante alla sottomissione dell'uomo; eppure non se ne può immaginare uno più
incline dell'uomo stesso alla mansuetudine e all'arrendevolezza. Momo sapeva però
che esercitare il potere non è certo da tutti: se gli animali privi di senno e
le fiere selvagge sono retti da un istinto naturale che li tiene a freno sotto
una precisa forma di disciplina, perché non dovremmo riuscire a governare con
metodi razionali l'uomo, incline per natura alla solidarietà e al controllo
imposti da una vita di relazione, dal momento che ubbidisce spontaneamente, come
si può vedere, senza bisogno di coercizione a chi sa dare ordini giusti e
retti? Affermava però che il potere, una volta ottenuto o conquistato, è una
cosa che senza dubbio logora chi ce l'ha. Cosa c'è nella vita, infatti, di più
duro e faticoso di una posizione in cui, quando la si è raggiunta, bisogna
trascurare i propri interessi e occuparsi di quelli degli altri, riservare da
soli la propria attività e le proprie energie alla sicurezza della pace e della
tranquillità di molti? A queste osservazioni Momo aggiungeva anche che le
cariche pubbliche vanno tutte incontro al gravissimo inconveniente che, se le si
esercita da soli, non si è mai all'altezza, se invece ci si serve di
collaboratori la cosa si presenta estremamente rischiosa; comunque, essere
superficiali nell'esercizio del proprio ufficio, oltre che vergogna e disonore,
arreca anche disastrose conseguenze. In conclusione, se si considera con una
certa attenzione ciò che va sotto il nome di potere ci si rende conto che si
tratta di una sorta di pubblica schiavitù a faccende che è meglio evitare,
decisamente intollerabile. Quanto al resto, Momo aveva deciso in partenza di
lasciar perdere tutte le attività economiche e finanziarie, perché
l'abbondanza e la pratica dell'accumulazione generano sazietà e noia, e poi, se
si è spinti dall'avidità a desiderare più del necessario, possono anche
portare a una forma di ansia gretta e meschina. Per concludere, diceva di non
aver trovato alcun genere di vita che valesse la pena di scegliere e desiderare
in tutti i suoi aspetti, tranne quello di coloro che vanno in giro a chiedere
l'elemosina, i cosiddetti vagabondi. Si mise allora a dimostrare con molto
spirito e ricchezza di argomenti che questo è davvero l'unico sistema di vita
agevole, chiaramente vantaggioso, privo di disagi, ricco di libertà e di
piacere; e sosteneva tra l'altro: "Dicono i geometri che tutto quel che c'è
da sapere nella loro professione lo conosce altrettanto bene un principiante che
un esperto, una volta che l'ha imparato. Succede pressappoco la stessa cosa
nell'arte del vagabondaggio: nello stesso breve spazio di tempo in cui la si
apprende, eccola già bell'e nota e assimilata. C'è una sola differenza: chi
vuol fare il geometra ha bisogno di un altro geometra che gli insegni il
mestiere, invece il vagabondaggio si apprende senza bisogno di alcun maestro.
Ogni altra forma di professionalità richiede periodi d'istruzione, la fatica
del tirocinio, esercizio continuo, una rigorosa programmazione, e poi sono
necessari sussidi didattici e altri strumenti di lavoro di cui questa sola arte
non ha affatto bisogno. Quest'arte sola si regge con sufficienti garanzie sulla
completa indifferenza per tutte quelle cose che si ritengono indispensabili
nelle altre arti, e sulla loro mancanza. Non c'è bisogno di mezzi di trasporto,
di una nave o di una bottega; non si deve aver paura dei mangiapane a
tradimento, delle rapine, della congiuntura sfavorevole. Non c'è da investire
nessun capitale tranne la povertà e la faccia tosta nel chiedere, e tutto il
lavoro da fare per perdere i propri beni e chiedere quelli degli altri consiste
solo nel volerlo. Inoltre il vagabondo mangia alle spalle degli altri, occupa il
suo tempo come gli pare e piace, chiede liberamente, non ha problemi a dire di
no, prende da tutti, perché anche i poveretti offrono volentieri, e le persone
agiate non si tirano indietro. Che dire poi della loro libertà, della loro
maniera di vivere anarchica? Ridono, lanciano accuse, fanno critiche, blaterano
quanto gli pare senza mai doverne pagare le conseguenze. Il fondamento
essenziale del loro potere sta proprio nel fatto che gli altri ritengono un
disonore mettersi a disputare con un vagabondo e considerano una colpa alzare le
mani su uno che non ha mezzi per difendersi. Poter fare quello che si vuole
senza nessuno che stia a censurare le tue parole e le tue azioni: ecco un
sostegno e un valido mezzo di conservazione del potere! Non concederò neppure
ai re il vantaggio di potersi servire delle ricchezze meglio dei vagabondi: sono
dei vagabondi i teatri, dei vagabondi i portici, dei vagabondi qualunque luogo
pubblico! Gli altri non avrebbero il coraggio di mettersi a sedere sulla piazza
o di parlare con la voce un po' alterata e, temendo le occhiatacce dei
benpensanti, si comportano in pubblico sempre secondo le buone norme, senza mai
seguire le loro inclinazioni istintive. E tu invece, vagabondo, ti sdrai in
mezzo alla piazza, alzi la voce liberamente, fai tutto quello che ti va
assecondando i tuoi desideri. Nei tempi duri gli altri stanno a consumarsi in
silenzio tutti mesti, tu canti e balli. Se al potere c'è un principe cattivo
gli altri fuggono a peregrinare in esilio, tu frequenti le feste di corte. Il
nemico vincitore imperversa: tu solo del tuo popolo non hai paura a stargli di
fronte. E quel che ciascuno ha messo insieme dopo grandi fatiche, rischiando
anche la pelle, tu glielo chiedi come fossero primizie a te dovute. Un'altra
particolarità molto conveniente è che nessuno ha invidia di chi vive in questo
modo, e anche tu non hai invidia per nessuno, in quanto non vedi negli altri
niente che tu non possa facilmente ottenere, se vuoi. Inoltre la condizione del
vagabondo si adatta così facilmente a qualsiasi altra professione che dovunque
egli abbia messo mano ci fa una bellissima figura, il che non si verifica certo
per le altre categorie d'uomini: infatti si accusa di superficialità chi cambia
sempre mestiere, e ogni volta che lo fa ha un bello spreco di energie. Penso che
non si debba dare ascolto a chi va dicendo che la maniera di vivere dei
vagabondi presenta un sacco d'inconvenienti. Posso affermare in base alla mia
esperienza che in tutte le altre professioni mi sono imbattuto in un gran numero
di difficoltà e di fastidi di cui avrei fatto a meno volentieri. Infatti a
qualunque attività sono strettamente connessi molti aspetti pesanti e
fastidiosi, che bisogna tuttavia sopportare se la si vuol esercitare; invece
solo nell'arte e nella disciplina (chiamiamola così!) del vagabondaggio non ho
mai trovato nessuna cosa che non mi piacesse in tutto e per tutto. Tu vedi i
vagabondi vestiti leggeri a cielo scoperto, coricati sulla dura terra, e li
disprezzi, li guardi schifato come fa la maggioranza. Bada però che non siano i
vagabondi a disprezzare te e tutti gli altri. Tu ti dai un sacco da fare per gli
altri, il vagabondo non muove un dito per te né per gli altri, quel che fa lo
fa per sé. C'è proprio bisogno di dire quanto siano degne d'un uomo sciocco e
insensato certe cose che la maggioranza ammira, come la toga, la porpora, l'oro,
la mitra e roba del genere? Chi non si metterebbe a ridere a vederti camminare
tutto impacciato dall'intrico dei vestiti che ti pesano addosso, per piacere
agli occhi altrui? Questo il vagabondo non lo fa, perciò ride. E tu, se sei una
persona di buon senso, non cercherai di non essere infastidito dal peso dei
vestiti, non ti rifiuterai di aver le membra oppresse e soffocate pur di seguire
la moda, per sembrare più ricco ed elegante? Usiamo i vestiti per coprirci, non
per metterci in mostra! Chi ha vestiti per ripararsi dalla pioggia e dal freddo
è ben messo quanto basta all'utilità pratica e al naturale decoro. Il
vagabondo si corica per terra: embè? Quando si ha sonno, si dorme forse con gli
occhi meno chiusi sul nudo pavimento che in mezzo alle coperte? La natura ha
dato le piume ai cigni perché si coprissero, non per farne letti raffinati: se
si avesse un sonno profondo quanto il materasso su cui ci si corica, non c'è
dubbio che si dormirebbe moltissimo e bene. Con l'abitudine, il posto per
riposare che la natura ci concede diventa ogni giorno più soffice e più
salutare, e se mancano le comodità il sonno farà da cuscino agli uomini
stanchi.
Se un vagabondo si mette a fare un discorso, anche se
dice le stesse cose del primo oratore ingualdrappato che capita, chi avrà mai
un pubblico più fitto? Chi ascolteranno con più attenzione? Quali perorazioni
desteranno una commozione più grande? Chi susciterà approvazioni più calorose
durante l'intero discorso? Grande è l'autorità di questa categoria d'uomini
nei frangenti più gravi, nessun'altra ne ha di più. Non capita spesso di
vedere che le cose che dice un vagabondo ubriaco in preda al delirio vengono
accolte come vaticini e le si applica anche a questioni molto serie, come se
fossero responsi di un oracolo? Su questo, comunque, torneremo magari un'altra
volta; riprendo a parlare di me. Sai che valore aveva il fatto che io mantenessi
sempre lo stesso equilibrio, senza agitarmi in un senso o nell'altro, nelle
situazioni difficili? È una qualità che tu desideri, Giove, principe degli dèi,
se hai buon senso, e che vorresti ardentemente conquistare. Cos'altro serve di
più a godere la tranquillità, a dar prova di grandezza e a fare onore alla
propria autorità, che avere un equilibrio che permetta di non cambiar mai linea
di condotta, qualunque cosa accada? Arrivavano gravi notizie, accolte con orrore
da tutti gli altri terribilmente impauriti: liquidi mai visti sgorgavano dalla
dura roccia, s'erano accese fiamme in mezzo alle sorgenti, le montagne avevano
preso a cozzare tra loro. La massa era attonita, le classi dirigenti in
trepidazione, ogni cosa in preda al panico e all'ansia per quel che sarebbe
avvenuto. Alcuni si mobilitavano per la salute pubblica, altri erano presi dalla
smania di conservare i propri privilegi, agitati dalla speranza e dal timore.
Momo invece, privo di angosce, dormiva tranquillo comunque si rigirasse, non
avendo niente da sperare o da temere; e tra una pennichella e l'altra soleva
dire così: 'Cosa vuoi che sia, Momo, e a te che importa di cose come queste,
non avendo niente da perdere?'. Si parlava di fatti prodigiosi: alcuni avevano
cavalcato su una strada tracciata sul mare; altri avevano fatto passare una
flotta per monti e foreste; altri avevano scavato le montagne e avevano guidato
i loro carri tra le rocce fino in fondo alle viscere della terra, altri avevano
dato la scalata al cielo su di un'immensa catasta, altri ancora avevano
strappato al mare fiumi e laghi prosciugandoli, e avevano racchiuso distese
d'acqua dentro l'arida terra. Tutti erano pieni di meraviglia e di stupore di
fronte a questi fenomeni, invece Momo diceva sempre così: 'Anche in questo
caso, Momo, niente che ti riguardi'. Si diceva che i più ricchi e potenti re
della terra si attaccavano tra loro con eserciti sterminati, il cielo era
coperto di frecce, i corsi d'acqua erano ostruiti dai cadaveri, il mare si
alzava per il sangue dei caduti. A sentire queste notizie tutti gli altri
ondeggiavano in preda a vari sentimenti, secondo i loro interessi e le loro
passioni di parte; solo Momo continuava a dire: 'Anche questo, Momo, non ti
riguarda'. Si vedevano terreni in fiamme, devastazioni, saccheggi, si sentiva il
lamento dei caduti, il fragore dei tetti che crollavano, le urla di chi era
stato colpito dalla disgrazia; si esitava, si trepidava, si correva da tutte le
parti; grida, fracasso, confusione in tutte le strade e gl'incroci; ma Momo
sbadigliava, sdraiato a sognar donne nude, e non chiedeva nemmeno cosa
significasse tutto quel baccano, se non qualche volta, con indifferenza e anche
un po' di fastidio. Se poi qualcuno si metteva e deplorare davanti a lui
sconvolgimenti così grandi e tempestosi, Momo diceva strofinandosi una gamba:
'Nemmeno ora c'è niente che ti possa preoccupare, Momo; dormi!'. Che altro
infine? Per prendermi gioco di tutta questa gente in preda a tanta agitazione,
quando li vedevo, raccolti in cerchio con le teste che si toccavano, macchinare
qualcosa in gran serietà, correvo subito lì, mi piazzavo vicino, mi rivolgevo
a loro chiedendo in continuazione di fare la carità a un poverello; quelli si
arrabbiavano, io ero felice di fare l'importuno; quelli si scaldavano a
rimproverare la mia antipatica buffoneria fuori luogo, e Momo rideva!".
Così raccontava Momo tra le risa di tutto quanto il
cielo, ma Giove, quando ne ebbe abbastanza di ridere, interruppe il racconto di
quelle spiritosaggini: "Ehi, Momo! Succede anche ai vagabondi d'invidiarsi
l'uno con l'altro, come dicono che fanno i vasai ed i fabbri?". E Momo:
"Ma chi dovrebbe invidiare uno che fa ostentazione della sua
miseria?". Giove allora: "Se non sbaglio, chiunque potrebbe invidiare
uno che è tanto miserabile, e vorrà sembrare degno di compassione anche lui.
Se non è così, devo ammettere che questo tuo vagabondaggio non è solo privo
d'inconvenienti, come dicevi tu, ma straordinariamente indicato per raggiungere
la tranquillità e il massimo della felicità, al punto che lo preferirei alla
beatitudine di noialtri dèi. Oh che grandissimo malanno l'invidia! Oh
l'invidia, che grandissimo malanno!". Momo rispose: "Mi spingi ad
accusare me stesso, Giove ottimo e massimo! Ne sentirai una bella. C'era tra i
filosofi un raro esemplare di fannullone, uno che, se l'avessi visto, l'avresti
senz'altro creduto il primo sciagurato di questo mondo: si faceva notare
particolarmente, in mezzo ai vagabondi, per com'era combinato. Ora te lo
descrivo bene: aveva la faccia schiacciata, il mento rugoso, la pelle
screpolata, tutta pustole, che gli calava giù dalle guance come a un bue, il
viso nero come il carbone, gli occhi gonfi e sporgenti all'infuori, uno pesto e
l'altro mezzo cisposo, tutt'e due insieme storti e strabici; aveva un naso così
grosso da far pensare a un naso ambulante. Camminava con la testa curva,
inclinata sulla spalla sinistra, il collo allungato e ripiegato: avresti detto
che non guardava il suolo con gli occhi, ma con un orecchio; una scapola gli si
gonfiava in una gobba pesante; l'andatura era a passi lunghi e larghi,
lentissima, eppure barcollava a ogni pie' sospinto per le gambe fiacche, come se
una lunga malattia gli avesse rammollito le articolazioni. Non parliamo poi del
vestito e di quel che si portava appresso, le bisacce tutte rattoppate, il
tabarro antenato di tutti i tabarri, dove avevano fatto il nido mille topi con
le doglie del parto; portava appesi a una spalla un sacchetto, un paniere e un
vaso da notte zozzi e puzzolenti da morire. Devo ammettere di aver forse
invidiato qualche volta quest'uomo, non perché era così conciato, ma perché
mi accorgevo che a tanta gente sembrava degno di pietà, mentre si meritava odio
più che pietà. Un'altra cosa che mi dava fastidio era vedere fin troppi
vagabondi a passeggio in piazza. Però l'unica cosa del vagabondaggio che non
riuscivo a mandar giù era quando i ragazzini scatenavano contro di me certi
cagnetti latranti che si lanciavano coi denti in fuori sui miei calcagni
scoperti. So che non è facile farvi capire quanto siano molesti quei
monellacci, ma se fastidi del genere capitassero agli dèi massimi, non
riuscirebbero a trovare nulla di più spiacevole in tutto l'universo. Comunque
sorvoliamo, e torniamo al punto. Tra i mortali, dunque, non si può trovare una
maniera di vivere più comoda di quella dei vagabondi, se è vero, com'è vero,
che è facile e fornita di tutto, nessuna disgrazia li può colpire, nessuna
cattiveria può portargli via qualcosa, non ci si può trovare nessun motivo per
lamentarsi". "Sciocco che sei stato" intervenne Giove "a
lasciare tante belle cose per salire tra i celesti! Cosa vai a raccontare, Momo,
che non hanno potuto nulla contro di te sulla terra cose che fanno un gran danno
quassù tra noi! Dove non arriva la cattiveria?". A questo punto Momo si
mise a giurare che non era mai stato così poco toccato da preoccupazioni come
quand'era un vagabondo, e che nel far quella vita non aveva mai avuto dolori se
non una volta sola, per una storia futile in sé, ma che meritava comunque
d'esser raccontata. Gli era capitato d'imbattersi in uno schiavetto uscito
fresco fresco dall'ergastolo, che colpiva col bastone un asino che tirava calci
e non ne voleva sapere di camminare. All'inizio era scoppiato a ridere di uno
che montava su tutte le furie a quel modo, ma poi gli era tornato in mente
quanti debiti hanno i poveracci con gli animali da soma: caso mai non ce ne
fossero, andrebbe a finire che i ricchi si farebbero portare in spalla dai
poveri. Allora, indignato, aveva incominciato a rimproverarlo così:
"Selvaggio con due zampe, pecorone, la vuoi smettere di fare il matto? Non
ti rendi conto di quanta riconoscenza si debba a questa razza d'animali, che se
non ci fossero, tu e i tuoi pari portereste sacchi e bagagli al posto delle
bestie da soma?". Questo aveva detto Momo; ma quello là, bestione com'era,
lasciò perdere l'asino e si diresse contro chi lo rimproverava, dicendo:
"E allora perché non le prendi tu al posto dell'asino?", e con lo
stesso bastone con cui aveva battuto l'asino riempì Momo di botte. C'erano per
fortuna alcune brave persone, che riuscirono a bloccare lo schiavo coi loro
rimproveri, ed espressero a Momo il loro rammarico per l'accaduto; ma lui aveva
risposto che se l'era andata a cercare, perché, dopo aver raggiunto
l'indifferenza per le più grandi tribolazioni degli uomini, si era lasciato
commuovere dai guai di un asino.
Giove, conquistato dalla parlantina brillante di
Momo, gli disse che poteva sentirsi di casa nel suo palazzo, cosa che lui si
mise subito a fare, in forza del comando di Giove. Guardate un po' adesso che
potenza ha il favore di un principe verso qualcuno, la faccia che gli fa: non
appena gli dèi videro Momo, il pericolo pubblico del cielo, emarginato,
guardato di traverso, antipaticissimo a tutti, diventato caro al principe e suo
intimo, cominciarono subito a pensar bene di lui, a ritenerlo degno di ricevere
le loro profferte d'amicizia, il loro rispettoso ossequio: e così gli dèi uno
per uno facevano a gara nel far visita a Momo, nel rendergli omaggio, nel
cercare di compiacerlo in tutti i modi con le parole e coi fatti.
A tutto questo movimento prendevano parte insieme a
quasi tutti gli altri anche Pallade, la dea mascolina (se si può dir così), e
Minerva, onore e luce di tutte le arti; varrà la pena a questo punto seguire il
comportamento di Pallade e Minerva, per riconoscere anche tra gli dèi la natura
delle donne. Esse infatti erano indotte a riflettere per benino sulla loro
posizione pubblica e privata dal fatto che un principe beatissimo come Giove, a
cui non rimaneva altro desiderio che di godere una gioia eterna, si divertisse
della buffoneria di Momo; tutt'altro che ignare del potere che hanno sull'animo
di ciascuno certe paroline infamanti buttate lì al momento opportuno ‑
soprattutto da parte di chi gode di libero accesso presso di te, libero o
impegnato che tu sia, erano già da un po' vivamente preoccupate e, ricordando
che Momo aveva subito da loro un'offesa recente a proposito del fuoco, avevano
validi motivi per temere che quell'attivo frequentatore della corte stesse
preparando qualche tiro con la sua assidua presenza così divertente. Ma,
siccome erano femmine, ragionarono da femmine, senza il minimo senso
dell'opportunità. Minerva, infatti, si mise a parlare con Momo con l'arte
oratoria di cui era esperta, facendogli così conoscere tutta la faccenda del
fuoco sacro, di cui lui era all'oscuro, mentre cercava di convincerlo che non
c'era stata mancanza da parte sua, allo scopo di defraudare Momo di un simile
dono divino, e gli chiarì i motivi della mancata consegna affermando che non le
sarebbe mai passato per la testa di impedire in qualunque modo a Momo, così
benemerito verso di lei e la schiatta divina, di tornare col massimo onore tra
gli dèi, secondo l'espressa volontà di Giove; ma ammetteva il suo errore, non
aveva avuto il coraggio di contraddire le richieste in tal senso di una dea
armata e prepotente come Pallade; non c'era da stupirsi, del resto, che Pallade
ci avesse provato, visti i debiti di riconoscenza che aveva con la dea Frode,
c'era anzi da guardare con una certa indulgenza al fatto che due dèe,
accomunate dalla stessa passione, si fossero date aiuto a vicenda nel tentativo
di non accrescere la gloria di un avversario. Lo pregò infine di non
prendersela con lei, ma di mettere alla prova in futuro le sue buone intenzioni
verso di lui, piuttosto che averla in antipatia senza motivo.
Momo
si sentì prendere da una rabbia feroce, ma, risoluto a simulare e dissimulare
in ogni occasione, si liberò di Minerva con poche parole blande e moderate,
assicurandole, fra l'altro, di non voler raccogliere assolutamente l'offesa,
soprattutto per non andarsi a cercare quel fastidio che di solito accompagna il
desiderio ansioso di prendersi la rivincita; si augurava che da allora in poi i
suoi nemici e denigratori avessero sentimenti più buoni, e se poi non avessero
smesso di attaccarlo, lui comunque avrebbe ritenuto suo preciso dovere mostrarsi
tollerante con gli avversari, facendo così vedere a tutti com'era diventato
buono e caro il povero Momo dopo tante disgrazie. Ricevuta questa risposta,
Minerva se ne andò, ma era quasi appena uscita dal palazzo quando Pallade,
spinta dagli stessi presentimenti, spuntò davanti a Momo e cercò di
convincerlo che erano state le astuzie di Minerva a trascinarla a non
comportarsi bene con lui: era enormemente pentita di questa mancanza e chiedeva
perdono. Continuando a dissimulare, Momo si comportò con Pallade non
diversamente da prima con Minerva; si sentiva però bruciare talmente di dolore
e di rabbia che tratteneva a stento le lacrime. Il dolore di Momo fu sollevato
dall'arrivo di Temi, messaggero degli dèi, che era venuto per ordine di Giove a
invitare Momo al banchetto per la festa di Ercole. Giove infatti desiderava
rendere piacevolissima con l'umorismo di Momo anche la cena di Ercole, come
parecchie altre precedenti. Ma andò a finire in modo molto diverso dalle sue
intenzioni: durante la cena, infatti, i commensali si scambiavano un sacco di
battute, ed Ercole in particolare raccontò alcune barzellette, quando a un
certo punto fu chiesto a Momo di raccontare quella vecchia storia di come fosse
scappato via in mezzo ai filosofi con la barba strappata. Momo, vedendoli pronti
a ridere alle sue spalle, perse la pazienza; non poteva sopportare che non fosse
bastato, a Giove e agli dèi, ascoltare quella storia un paio di volte,
riassunta in breve, ma la volevano sentire di nuovo, in un banchetto a cui
partecipava il fior fiore delle autorità divine, per spassarsela con Momo come
fosse una pietanza anche lui, il piatto forte della serata! Così, lui che
fin'allora con la sua disponibilità si era prestato ad essere il passatempo di
tutte le categorie di dèi, adesso considerava una grave mancanza di rispetto il
fatto che lo invitassero non per rendergli onore, ma per farsi quattro risate.
Inoltre, da un po' aveva fatto indossare al suo animo una personalità nuova,
messa via la precedente: da quando si era reso conto, infatti, di essere portato
in palmo di mano dalla massa degli dèi per via del favore del principe, montato
dal successo (capita così!), aveva cominciato a nutrire ambizioni più alte e,
lasciato da parte quel suo modo di fare simpatico, si era messo a poco a poco
sulla via della massima austerità, per sembrar degno di credito agli occhi di
Giove, e di prestigio a quelli degli altri celesti. Per questa ragione, offeso
dalla faccia tosta dei commensali, di Ercole soprattutto, diede una magnifica
lezione a quegli insolenti per mezzo di una trovata veramente ingegnosa. Dichiarò
di aver sempre fatto volentieri tutto ciò che riteneva gradito agli dèi, e che
anche in quell'occasione non gli sembrava un fastidio far contente, anche a
prezzo di un certo dolore, persone che lo trattavano tanto bene, per quanto
avrebbe preferito cancellare completamente dal suo animo il ricordo triste del
suo periodo nero piuttosto che riaprire tante volte la ferita. Ma al racconto
delle sue sventure era strettamente intrecciato un motivo di gratitudine per il
beneficio ricevuto dal re degli dèi, il ricordo del quale gli procurava senza
dubbio una gioia; anzi, quel beneficio ricevuto sarebbe rimasto eternamente
impresso nel suo cuore, e lui non avrebbe mai mancato di fare il possibile per
ricambiarlo. La pena dell'esilio non gli era mai riuscita dura e pesante al
punto di perdere la convinzione che si dovesse tenere una buona condotta verso
la stirpe degli dèi del cielo, e il rimorso per la colpa commessa aveva lenito
il dolore della punizione; perciò aveva potuto sopportare con moderazione,
costanza e forza d'animo tutti i guai che ogni giorno gli toccava subire, ma non
era facile dire da quanti cumuli di avversità era stato sommerso: la cosa che
lo affliggeva più di ogni altra era il fatto che non gli si presentava nessuna
occasione di dimostrare, senza danni per gli dèi, come fosse diventato buono
Momo attraverso qualche buona azione. In qualunque occasione pensasse di dare il
meglio di sé, qualunque cosa gli stesse particolarmente a cuore, ecco che
andava a sbattere contro l'ostilità di un numero spropositato di rivali, aspri
e accaniti oltre ogni limite. Proprio dalle caratteristiche e dallo stile di
vita di costoro voleva iniziare il suo discorso; poi avrebbe parlato un po'
delle loro enormi scelleratezze, scegliendo solo i più significativi degli
innumerevoli delitti che avevano commesso. Esisteva sulla terra una categoria di
persone che, a vederle camminare con gli occhi fissi a terra, col viso e le
movenze atteggiati al rispetto della morale tradizionale con una precisione da
professionisti della scena, se ne avrebbe senz'altro venerazione; se però si
osservano più da vicino le loro abituali inclinazioni, e si vede come son
pronti a buttarsi a pesce su qualunque azione immorale, si hanno buoni motivi
per detestarli. Costoro pretendevano di esser chiamati gli osservatori
dell'universo, e, in relazione a tale qualifica, avevano ingegni in sé
tutt'altro che tardi e ottusi, ma il cumulo delle loro vergognose sconcezze
aveva del tutto offuscato la luce di quelle eccellenti qualità (se proprio le
possedevano); avevano fatto del loro titolo e della semplicità del tenore di
vita non una scelta esistenziale, ma un mezzo per conquistarsi una superficiale
aureola di gloria e la pubblicità di una fama immeritata presso tutti quelli
che non li conoscevano a fondo; la loro presunzione era talmente assurda e
sfrenata che sostenevano di conoscere a perfezione l'essenza di tutte le cose.
Al principio correvano tra loro due tesi a proposito degli dèi, ma in seguito
tirarono fuori le idee più svariate, da respingere in blocco non tanto per il
numero quanto per il carattere delirante delle posizioni in contrasto: non era
però ancora abbastanza chiaro quale di tutte quelle tesi meritasse il più alto
disprezzo. Alcuni infatti negavano completamente l'esistenza degli dèi, e
sostenevano che l'universo era il prodotto del caso, in seguito a quell'unione
fortuita delle particelle infinitesimali che permea di sé tutte le cose, e non
la costruzione eseguita dalla mano degli dèi; altri non credevano all'esistenza
degli dèi (se ci avessero creduto, avrebbero vissuto in un altro modo!) ma
volevano che la maggioranza ci credesse, per il loro interesse, per essere
onorati, per rafforzare con la paura degli dèi le loro posizioni di potere e
garantirne la stabilità; e completavano il loro ragionamento con una serie di
vuote invenzioni, per far credere di essere essi stessi gli intermediari degli dèi
e di intrattenere frequenti rapporti con le ninfe, con le divinità locali e con
gli dèi maggiori. Con tutti costoro Momo aveva ingaggiato una battaglia
estenuante su diversi fronti, una volta per dimostrare l'esistenza degli dèi,
un'altra per chiarire che non era certo caratteristica degli dèi farsi complici
e responsabili dei delitti di uomini scellerati. Per la sua maniera di
partecipare alla battaglia, la forza stessa della sua causa lo rendeva
eloquente, e la stessa verità razionale gli prestava facilmente assistenza e
difesa nel parlare; però, se i suoi discorsi contro i filosofi erano stati
abbastanza abili e adatti a tutelare l'interesse degli dèi, per quanto
riguardava la causa della sua salvezza personale, e dei gravi rischi cui andava
incontro, non si era saputo dimostrare un avvocato difensore altrettanto capace.
La passione con cui si era messo al servizio della causa divina, l'impegno a cui
si sentiva obbligato gli avevano giocato un brutto scherzo: era stato oggetto di
pesanti invidie, e aveva eccitato contro di sé l'astiosità delle persone più
presuntuose e sfrenate che ci siano, gente disposta a sopportare qualunque cosa
pur di non dare a vedere di essersi arresa alla saggezza e al buon senso di
chicchessia. C'era poi una terza categoria di persone, di raffinata formazione
culturale, ma eccessivamente avida di elogi e di gloria, che non ambiva a
meritarsi la rinomanza postuma impegnandosi in imprese valorose o con la
rettitudine dei pensieri e delle azioni, ma a guadagnarsi una fama immortale con
l'arte di fare discussioni puramente accademiche. Costoro avevano l'abitudine di
frequentare i dibattiti pubblici, senza mai assumere una posizione precisa e
coerente, specialmente rispetto ad interlocutori che apparissero piuttosto
preparati, ma cercavano, ricorrendo di volta in volta a nuovi sistemi
d'adulazione, di accattivarsi le simpatie dell'uditorio e attirare su di sé
l'ammirazione del pubblico, non tanto nel tentativo di guidare al bene
sentimenti e opinioni della massa, quanto modificando di giorno in giorno le
proprie posizioni per adattarle agli orientamenti della massa stessa, senza
darsi il minimo pensiero se fosse vera o falsa, giusta o ingiusta la tesi che
stavano difendendo, ma sforzandosi in tutti i modi di far vedere che, nel
sostenere proprio quella, avevano avuto il sopravvento sulle opinioni degli
altri nel corso della polemica. A Momo succedeva talvolta di lasciarsi
trascinare dalla magnificenza e dall'impeto della loro oratoria, tanto da non
trovare argomenti per ribattere: erano potenti quelli là, con l'abbondanza
delle loro parole, erano potenti con la loro erudizione e la loro esperienza, al
punto che non c'era nulla che non potessero ottenere, quando lo avessero voluto,
o con la loro eloquenza o col prestigio da poco conquistato. Durante la disputa
sugli dèi, un uomo appartenente a questa categoria fece il seguente intervento:
"Io non sono il tipo, egregi signori, che oserebbe affermare che gli dèi
non esistono e che il cielo gira a vuoto, soprattutto in forza del fatto che la
credenza negli dèi è radicata nell'animo umano; tuttavia, se non vado errato,
non c'è nemmeno uno di voi che oserebbe affermare che esistono in base a una
prova sicura e inoppugnabile. Qualche volta però mi capita di domandarmi per
quale motivo definiamo 'padri' e 'clementissimi' gli dèi celesti. Mi rivolgo
alla vostra benevola cortesia perché prestiate la massima attenzione a quel che
dirò adesso: non vi spiacerà, se non m'inganno, ascoltare un mio contributo
nuovo e originale a una discussione così importante. Immaginate che siano qui
presenti quei nostri antichissimi progenitori che riteniamo molto vicini agli dèi,
e che essi, considerata l'infelicità della condizione umana a cui siamo
destinati, facciano questa domanda a Giove, padre degli uomini e re degli dèi,
in nome dell'affetto paterno non ancora affievolito dal tempo: 'Dovremmo
credere, o padre Giove, che sia stato un atto di grande generosità averci
voluto strappare in qualsiasi modo tutte le cose che gli uomini considerano
desiderabili? Chi mai potrebbe sopportare con animo sereno da qualunque padre,
per quanto adirato contro i suoi figli scapestrati, che egli permetta che tocchi
in sorte una vita peggiore di quella degli animali bruti proprio a coloro che
vorrebbe tenersi cari? Lasciamo stare la forza, la velocità, l'acutezza dei
sensi, tutte cose in cui le bestie danno molti punti a noi uomini; ai cervi e
alle cornacchie voi dèi avete concesso tanti anni di vita, mentre avete voluto
che gli uomini cominciassero a sentirsi invecchiare e indebolire fin dal momento
della nascita, e piombassero nella morte nel bel mezzo dei loro sforzi di far
qualcosa, prima ancora di sentirsi stabilmente vivi - proprio gli uomini, per i
quali era così importante una concessione come quella, per di più nel precipuo
interesse dei celesti, visto che sono gli uomini che istituiscono templi,
sacrifici e feste magnifiche, e che onorano le cerimonie religiose e ogni
manifestazione del sacro. Ma sia pure la morte, per decisione divina, una via
d'uscita dalle tribolazioni, sia pure la morte il migliore dei beni perché
sottrae ai mali! Io sarei più disposto a credere che la morte non è un male se
vedessi che gli dèi se la sono accaparrata, e non disprezzerei il dono, se ci
fosse dato da chi non è all'origine di tanti mali. Invece, perché mai i
celesti hanno preso possesso di quasi tutte le altre cose che possono presentare
aspetti piacevoli, e hanno tenuto ben lontana da loro la morte? Di tutte le cose
buone, qual è quella che i celesti non hanno rivendicato per sé e non si sono
assegnata? Gli dèi si son portati su nel cielo i nostri Ganimedi, le nostre
navicelle, le nostre corone, le lire, le fiaccole, i turiboli, le coppe,
togliendoci tutto quel che trovarono di bello, leggiadro e sontuoso; han portato
in cielo leprotti, cagnolini, cavalli, aquile, sparvieri, orse, delfini, balene!
Non sto adesso a lamentarmi perché si prendono diletto delle cose nostre, delle
meraviglie carpite quaggiù, ma non posso nemmeno approvarlo; la cosa che mi
dispiace è che quegli esseri beati di lassù non si commuovano per le nostre
disgrazie, e, considerando che ci sono padri, chi sarebbe capace di sopportare
senza dolore e turbamento il trattamento così cattivo che essi ci riservano?
Chi potrebbe sopportare che noi, creature divine, siamo destinati a una sorte
peggiore di quella delle creature degli animali? Se è vero che noi siamo i
figli e loro i padri, come sarebbe stato giusto renderci partecipi di quel loro
immenso potere! Loro invece hanno scacciato i figli dalle dimore paterne,
riempiendo il cielo di belve; hanno voluto escludere gli uomini, e hanno
riempito il cielo di esseri strani. E allora che valore dovremmo dare al fatto
di non essere stati creati idre o ippocentauri, anziché uomini? Eppure c'è chi
va sostenendo che gli dèi hanno messo a disposizione degli uomini un mucchio di
cose utili, piacevoli e belle: le messi, i frutti, l'oro, le pietre preziose e
così via. Sarebbe bene allora considerare attentamente tra noi, a questo
proposito, se non sia vero quel che si suol dire, che se uno asserisse che gli dèi
hanno fatto quelle cose per darci delle illusioni, per deludere le nostre
speranze e i nostri progetti, forse non avrebbe tutti i torti! Quanti sono
infatti, e chi, che non desiderano cose del genere, secondo il volere divino,
quanti quelli che riescono a ottenerle senza l'opposizione divina, quanti quelli
che riescono a godersele dopo averle ottenute? Ma, ammesso che abbiano creato
quelle cose nell'interesse degli uomini: di quali uomini, c'è da chiedersi, dei
buoni o dei cattivi? Se mi si rispondesse che hanno pensato per i buoni, dovrei
domandare allora perché quei beni non vengono assegnati ai buoni e tolti ai
malvagi. Perché mai portano via ai più buoni quegli stessi beni che concedono
ai peggiori criminali? Ma guarda! Hanno dato agli onesti il senso della
giustizia, così questi si sforzano di procurarsi lo stretto necessario
ingegnandosi in mezzo a veglie e fatiche, mentre hanno elargito a piene mani
anche il superfluo agli ingiusti, agli sfacciati, perfino a chi disprezza gli dèi.
Ma perché io dovrei dissuadere certa gente dal bestemmiare gli dèi, quando mi
accorgo che essi hanno scaricato una tale quantità di mali sull'intero genere
umano che, se qualche volta concedessero una pausa alla loro furia, avrebbero il
desiderio di non averlo mai potuto fare? O stirpe dei mortali invisa agli dèi!
Infatti, oltre alle cose insopportabili che abbiamo già visto, gli dèi ci
hanno dato anche il dolore, la febbre, le malattie, gli angosciosi affanni
interiori, le tempeste e i terribili tormenti del cuore e dell'anima! Poveri
mortali sommersi dai travagli nella miseria più cupa! I celesti ci tormentano
tanto, ci colmano tanto di mali che non si può mai essere senza disgrazie, e in
tanta assiduità di situazioni dolorose c'è sempre un nuovo motivo per soffrire
che si leva minaccioso su di noi, per cui all'uomo tocca vivere in perpetua
afflizione, e nessuna ora di tutta la nostra vita può mai essere uguale alla
precedente. Chi di voi, egregi signori, ha la sensazione che sia rimasto per lui
un minimo di comodità, a parte quelle cose senza le quali non potremmo nemmeno
esistere? Non c'è motivo di ritenere che la luce, l'acqua, il nutrimento
eccetera siano stati creati a vantaggio nostro più che degli altri esseri
viventi; l'uso della parola e un sistema di vita che ci permette di collegarci
più strettamente l'un l'altro ce li siamo inventati da noi, sotto la spinta
della necessità; e chi di voi non sa che tutti gli altri beni strappati a noi
sono stati regalati a esseri privi di ragione? Quindi, una volta di più
maltrattati, noi miseri mortali! Cosa abbiamo fatto per dover tirare avanti una
vita infelice, sommersi da sventure e difficoltà, mentre ci è stato sottratto
tutto quanto poteva tornare piacevole e comodo? Ma siano pure degni del cielo,
quegli dèi, si godano giustamente i beni più grandi: noi uomini, nati per
l'infelicità, non ci tireremo indietro di fronte al cumulo dei mali. Però, a
chi di voi resta oscura l'idea che può farsi una persona qualunque dell'intera
schiatta divina? Non è il caso di esporre quel che ne penso io, stabilirete voi
su quali punti della questione si può concordare, giacché si dice che alcuni
di noi sono saliti ad aumentare il numero degli dèi. Uno che si è tirato fuori
dalla mandria degli uomini per essere cooptato tra i beatissimi padroni del
mondo, dico io, non vorrà essere oggetto di onore e venerazione, ritenendosi
degno di un rango, di una sede e di un'autorità simili? Nel caso che poi
conoscesse perfettamente la strada per risalire tra i celesti, gli sarebbe più
facile diventare qualunque altra cosa che un abitante del cielo. Le circostanze
casuali, la necessità, ma soprattutto la disonestà e la stoltezza degli uomini
hanno dato numerose occasioni ad alcuni dei sommi dèi di essere innalzati,
anche senza volerlo, a una tale altezza da domandarsi stupiti come sia potuto
accadere. Come sarebbe più facile aver rapporti con loro se si sapessero
comportare da dèi secondo la loro dignità! Se un omiciattolo qualunque
mostrasse di saper amministrare gli affari come si comporta di solito la
maggioranza dei grandi dèi, verrebbe giustamente preso a legnate. Ma come si può
pensare che siano dèi questi qua che mostrano tanta sonnacchiosa indifferenza
di fronte ai problemi degli uomini? Oppure si giudicheranno degni del benché
minimo culto religioso questi che, come si può vedere, rendono onore solo ai
mostri? Mi aspetto già la risposta: che c'è di strano se essi, abituati a
troppa libertà, fanno pazzie, e se, accorgendosi di potere tutto ciò che
vogliono, vogliono tutto ciò che possono e, in definitiva, pensano che ciò che
vogliono sia lecito? Sia dunque lecito agli dèi disprezzare le esigenze degli
uomini, e rotolarsi in mezzo ai banchetti assieme a Ganimede, immergersi nel
nettare e nell'ambrosia. Non sarà lecito anche a noi commuoverci di fronte a
tanta infelicità? Non ci sarà lecito pensare che gli dèi di lassù o non
hanno alcun pensiero degli uomini o, se ne hanno uno, è di odio? E a che serve
chiedere con tante preghiere supplichevoli la clemenza di dèi che hanno altro a
cui pensare, o che ci ricambiano col male? Facciamola finita con la stupidaggine
d'infastidire con cerimonie inconcludenti esseri che, occupati solo a godere,
odiano chi è solerte e operoso! Smettiamola con questa nostra inutile
fissazione di guadagnarci benemerenze presso esseri che non esistono o che, se
esistono, nella loro astiosa ostilità son sempre pronti a rovesciare mali sugli
uomini sventurati!"
Momo affermò che questo era stato il discorso di
quel presuntuoso, e assicurò di essere rimasto talmente indignato a sentirne il
tono provocatorio e sobillatore che si era trattenuto a stento dal mettergli le
mani addosso per la rabbia; senza dubbio se fossero stati lì presenti di
persona Giove ottimo massimo, l'essere più mite, e gli dèi così giusti e
tolleranti, e avessero conosciuto direttamente la faccia di svergognato
dell'oratore, la sua maniera insopportabile di gesticolare, l'enfasi ostentata
delle sue parole, avrebbero deciso lì per lì di scaricare tutta la violenza
del fulmine su quell'intera criminale congrega d'intellettuali, per portarsi via
in una volta tutti i filosofi con tutte le loro università, i loro libri e le
loro biblioteche. Lui aveva dovuto controllarsi, per le esigenze imposte dalla
situazione, ma, per portare avanti il compito che si era assunto, non aveva
potuto fare a meno di sbottare, rimproverando quei tipi che si mettevano a
sproloquiare a quel modo intorno agli dèi, e avvertendoli che era meglio
riflettere mille volte se non volevano farsi un'idea completamente stravolta di
esseri dai quali avevano ricevuto tante grazie divine, e sbagliare nel
comportarsi così verso di loro; era meglio stare bene attenti, se non volevano,
mentre stavano a negare l'esistenza degli dèi, accorgersi di quanto è forte la
loro presenza e come sanno distinguere bene i giusti e gli ingiusti, gli onesti
e i disonesti; aveva augurato loro, infine, di avere verso i celesti una
disposizione d'animo che li tenesse lontani da grossi guai.
A questo punto quei presuntuosi, che tutto potevano
tollerare con moderazione, ma non di dare a vedere di arrendersi alla saggezza e
al buon senso di chicchessia, avevano trovato l'accordo ed erano saltati su
tutti quanti all'attacco contro di lui, esagitati dal furore e dallo sdegno per
gli avvertimenti di Momo, che odiavano a morte da tempo, avendo dovuto cedergli
in molti dibattiti; gli fecero allora quella violenza che lui aveva raccontato
molto spesso in altre occasioni; Momo però pregava Giove ottimo massimo ed i
massimi dèi di non prendersela per quella manifestazione di sciocchezza umana,
ma di coltivare piuttosto intenzioni degne di loro, inclinate a una benevola
indulgenza, e di continuare a far del bene ai mortali, mettendo in secondo piano
gli inconvenienti e le mancanze di rispetto che lui aveva subito.
Mentre faceva questo racconto a voce bassa e accorata, triste in viso, Momo si sentiva soddisfatto soprattutto perché si rendeva conto chiaramente che tutti gli dèi, Giove in particolare, erano scossi dalla sottile abilità del suo discorso. Vedeva infatti che Giove era ammutolito e batteva nervosamente le dita di nascosto sulla tavola imbandita, perciò esultava di gioia dentro di sé. Ercole intuì la cosa e disse sorridendo: "Mi faccio forte di quello che hai detto, caro Momo, perché tu non te la prenda se anch'io desidero in qualche modo che la causa degli uomini non sia del tutto abbandonata davanti a Giove"; poi, rivolto a Giove: "Bisogna certo essere indulgenti, o Giove, con gli uomini per un errore, soprattutto se si tien conto che si sono ingannati nei riguardi di Momo che non conoscevano affatto, mentre anche qui tra gli dèi Momo si comporta in modo tale che non è facile conoscerlo, e potrebbe sembrare del tutto diverso da quel che è. Ma bisogna anche stare attenti a che nessuno la sappia troppo lunga, volendo procurare inconvenienti e danni agli altri, o sia più abile nell'arte di ingannare di quanto non si convenga alle persone buone, quelle che hanno una faccia sola! Quanto sia potente l'eloquenza degli uomini si può capire chiaramente proprio da Momo, che è tornato al cielo dalle università umane preparatissimo nella scienza squisita e ricercata della persuasione. Ma è evidente quali impressioni debba aver Giove ottimo e massimo sul discorso di Momo e sull'intera questione; cosa invece gli tocchi decidere, lo vedranno altri. Però tu, Momo, vorrei che riflettessi su una cosa: ti pare che un banchetto sia il luogo e l'occasione adatta per metterti a discutere di cose così poco amene, come se stessi sostenendo una causa per un delitto di sangue? Dove volevi arrivare, Momo? A suscitare intolleranza per i filosofi e le persone di cultura, oppure a provocare gli dèi coi tuoi discorsi ironici? Ma noi, o dèi del cielo, commossi dall'orazione così ampia e accurata di Momo, cosa faremo? Ci faremo sfuggire proprio quel che è necessario ricordare, cioè che da che mondo è mondo ci sono sempre state diversità di opinioni, varietà di passioni di parte e dispute a vuoto? Ma di' un po' tu, Momo, il più austero degli dèi: vorrai negare che a questi circoli di intellettuali contro i quali ti sei scagliato con tanta acrimonia si è sempre collegata una continua ricerca del vero e del bene? Vorrai negare che si deve all'influsso dei filosofi se il genere umano non è all'oscuro di sé e del proprio destino? Non verrò certo meno alla mia funzione, Momo, se replico alla tua provocazione. Quando mai s'è visto sulla terra uno tanto presuntuoso da credersi degno della grandezza e della maestà dei grandissimi dèi? Chi non si riterrebbe quasi indegno di tanti beni ricevuti dagli dèi? Chi sarà così insensato, così sconvolto dalla fol